UNIDADE 14 UNIDADE 14

Transcrição

1 UNIDADE 14 UNIDADE 14 Obxectivos didácticos da unidade Contextualizar sociohistórica e sociolingüisticamente o lirismo medieval galego-portugués. Coñecer os cancioneiros en que foron compiladas e conservadas as cantigas medievais galego-portuguesas. Caracterizar as cantigas de amigo desde o punto de vista temático, tipolóxico e formal. Caracterizar as cantigas de amor desde o punto de vista temático, tipolóxico e formal. Ler textos significativos dos xéneros líricos de amigo e amor, identificar as súas características temáticas e formais e poñelas en relación co contexto sociohistórico e sociolingüístico e mais o xénero ao que pertencen. Contidos da unidade O lirismo medieval galego-portugués. O tempo dos trobadores O contexto histórico: o reino medieval de Galicia As distraccións e o lecer no medievo: o espectáculo trobadoresco A transmisión do lirismo medieval: os cancioneiros As linguas romances e o galego-portugués: a lingua medieval A cantiga de amigo Caracterización temática Clasificación Caracterización formal: paralelismo, leixaprén e refrán A cantiga de amor Caracterización temática Clasificación e recursos formais Elementos transversais da unidade Desenvolvemento de aptitudes emprendedoras como a creatividade, a autonomía, a iniciativa, o traballo en equipo, a confianza nun mesmo e o sentido crítico. Desenvolvemento de aptitudes democráticas como a convivencia, a tolerancia, a prudencia, o autocontrol, o diálogo e a empatía. Temporalización Para a realización da unidade 14 serán precisas 6 sesións. Recursos e ferramentas de avaliación Recursos: Libro dixital, dotado de recursos variados para o seu uso na aula: material complementario, locucións, material audiovisual, enlaces web, textos de ampliación Exemplos de comentarios literarios resoltos Ferramentas de avaliación: Autoavaliación final da unidade 14 do libro do alumnado Proba de avaliación da unidade 14 Rúbrica de avaliación da unidade

2 Lingua e literatura 1º Bacharelato Programación por unidades RELACIÓN DE MATERIAIS PARA O PROFESORADO QUE SE OFRECEN DESEGUIDO Programación da unidade 14 Proba de avaliación da unidade 14 Textos literarios comentados (cantiga de amigo de Martin Codax e cantiga de amor de don Denís) 181

3 UNIDADE 14 Lingua e literatura 1º Bacharelato Programación por unidades Programación da unidade OBXECTIVOS BLOQUES DE CONTIDOS CRITERIOS DE AVALIACIÓN ESTÁNDARES E INDICADORES COMPETENCIAS b d e g m n p BLOQUE 2. COMUNICACIÓN ESCRITA. LER E ESCRIBIR B2.1 Aplicación de estratexias e coñecementos lingüísticos, sociolingüísticos e pragmáticos para comprender, analizar e comentar o texto na súa integridade. Procura de información sobre a temática das cantigas de amigo. B2.2 Planificación e produción de textos adecuados, coherentes e ben cohesionados; axustados ás normas gramaticais e ben presentados. Creación dunha composición poética. B2.1 Aplicar estratexias e coñecementos lingüísticos, sociolingüísticos e pragmáticos para comprender, analizar e comentar o texto na súa integridade. Procurar información sobre a temática do baile nas cantigas de amigo. B2.2 Compoñer producións escritas planificadas adecuadas á situación e á intención comunicativa desexada, con coherencia, cohesión, corrección gramatical e boa presentación. Escribe adecuada e correctamente unha composición poética empregando os recursos formais propios das cantigas de amigo. LGB2.1.4 Utiliza recursos bibliográficos, audiovisuais e dixitais para complementar a información do texto. A partir dunha cantiga de amigo, procura información sobre outros textos que introduzan a temática do baile. LGB2.2.2 Identifica e describe as características lingüísticas dos distintos tipos de rexistro. LGB2.2.3 Utiliza o rexistro lingüístico axeitado á situación comunicativa das súas producións. CD LGB2.2.5 Axústase ás normas ortográficas e morfolóxicas da lingua galega. Escribe con corrección unha composición poética empregando os recursos formais propios das cantigas de amigo. BLOQUE 5. A LITERATURA B5.3 A literatura medieval: contextualización sociohistórica e sociolingüística das súas orixes, definición das características principais e análise da lírica profana (cantiga de amor e de amigo). B5.4 Lectura de textos significativos da literatura medieval, identificación das súas características temáticas e formais e relación destas co contexto sociohistórico e sociolingüístico e mais o xénero ao que pertencen. O lirismo medieval galego-portugués. O tempo dos trobadores. O contexto histórico: o reino medieval de Galicia. As distraccións e o lecer no medievo: o espectáculo trobadoresco. A transmisión do lirismo medieval: os cancioneiros (Cancioneiro da Ajuda, Cancioneiro da Biblioteca Nacional, Cancioneiro da Vataicana, Pergamiño Vindel e Pergamiño Sharrer). As linguas romances e o galego-portugués. A lingua medieval: características fonéticas, morfosintácticas e léxicas. A cantiga de amigo: caracterización temática. Clasificación das cantigas de amigo. Caracterización formal das cantigas de amigo: paralelismo, leixaprén e refrán. A cantiga de amor: caracterización temática. Clasificación das cantigas de amor e recursos formais (dobre, mordobre, ata-fiinda, fiinda). Valoración persoal dos textos significativos comentados. Literatura pp B5.3 Identificar, analizar e describir a literatura medieval: contextualizar sociohistórica e sociolingüisticamente as súas orixes, definir as características principais e analizar a lírica profana (cantiga de amor e de amigo). Contextualizar sociohistórica e sociolingüisticamente o lirismo medieval galego-portugués. Coñecer os cancioneiros en que foron compiladas e conservadas as cantigas medievais galego-portuguesas. Caracterizar as cantigas de amigo desde o punto de vista temático, tipolóxico e formal. Caracterizar as cantigas de amor desde o punto de vista temático, tipolóxico e formal. B5.4 Ler textos significativos da literatura medieval, identificar as súas características temáticas e formais e poñelas en relación co contexto sociohistórico e sociolingüístico e mais o xénero ao que pertencen. Comparar diversos textos e analizalos desde o punto de vista temático. Identificar os principais recursos formais nos textos e relacionalos co xénero ao que pertencen, así como co contexto sociohistórico. Identificar nos textos os trazos lingüísticos característicos do galego-portugués. Empregar o seu criterio persoal para apreciar, valorar e escoller razoadamente unha composición poética. LGB5.3.1 Identifica, analiza e describe a literatura medieval: contextualiza sociohistórica e sociolingüisticamente as súas orixes, define as características principais e analiza a lírica profana (cantiga de amor e de amigo). Contextualiza sociohistoricamente o lirismo medieval galego-portugués. Coñece os cancioneiros en que se conservaron compiladas as cantigas medievais galego-portuguesas. Contextualiza sociolingüisticamente a produción lírica medieval galego-portuguesa. Identifica os grandes trazos da lingua medieval en canto á fonética, morfosintaxe e léxico. Caracteriza desde o punto de vista temático, tipolóxico e formal as cantigas de amigo. Caracteriza desde o punto de vista temático, tipolóxico e formal as cantigas de amor. LGB5.4.1 Le e comenta textos representativos da literatura medieval, caracterízaos formal, estrutural e tematicamente e ponos en relación co contexto sociohistórico e sociolingüístico. Compara cantigas de amigo e clasifícaas desde o punto de vista temático segundo a perspectiva amorosa que presentan. Compara cantigas de amigo e caracterízaas desde o punto de vista temático segundo o estado emocional da voz lírica. Explica o valor metafórico e simbólico das imaxes en cantigas de amigo. Identifica o valor da paisaxe en cantigas de amigo. Indica e comenta elementos da lingua medieval en dúas cantigas de amigo. Analiza tematicamente unha cantiga de amor e identifica nela as características do amor cortés. Identifica os recursos formais empregados nunha cantiga de amor. Emprega o seu criterio persoal para elixir unha entre as cantigas de amigo e amor lidas na unidade e xustifica a escolla razoadamente. b d e g m n p BLOQUE 2. COMUNICACIÓN ESCRITA. LER B2.1 Aplicación de estratexias e coñecementos lingüísticos, sociolingüísticos e pragmáticos para comprender, analizar e comentar o texto na súa integridade. Procura de información sobre os autores das cantigas analizadas. B2.1 Aplicar estratexias e coñecementos lingüísticos, sociolingüísticos e pragmáticos para comprender, analizar e comentar o texto na súa integridade. Procurar eficazmente información sobre os autores das cantigas analizadas. LGB2.1.4 Utiliza recursos bibliográficos, audiovisuais e dixitais para complementar a información do texto. Procura información sobre Martín de Ginzo e responde correctamente unha cuestión sobre este. Procura eficazmente información sobre a figura e obra de Pero Meogo. Procura información de forma eficaz sobre Johán García de Guilhade. Procura eficazmente información sobre a figura e obra de Pedro Eanes Solaz. CD Textos para analizar pp BLOQUE 5. A LITERATURA B5.3 A literatura medieval: análise da lírica profana (cantiga de amor e de amigo). B5.4 Lectura de textos significativos da literatura medieval, identificación das súas características temáticas e formais e relación destas co contexto sociohistórico e sociolingüístico e mais o xénero ao que pertencen. Análise de Como vivo coitada..., Martín de Ginzo. Análise de Fostes filla, eno bailar..., Pero Meogo. Análise de Amigos, non poss eu negar..., Johán García de Guilhade. Análise de A que vi antr as amenas, Pedro Eanes Solaz. B5.3 Identificar, analizar e describir a literatura medieval: analizar a lírica profana (cantiga de amor e de amigo). B5.4 Ler textos significativos da literatura medieval, identificar as súas características temáticas e formais e poñelas en relación co contexto sociohistórico e sociolingüístico e mais o xénero ao que pertencen. Clasificar cantigas no seu xénero e grupo. Identificar os principais recursos formais nos textos. Analizar tematicamente cantigas de forma guiada. Recoñecer as siglas dos cancioneiros en que se conservan as cantigas. Comparar a doutrina do amor cortés galego-portuguesa coa occitana a partir dos textos. LGB5.3.1 Identifica, analiza e describe a literatura medieval: analiza a lírica profana (cantiga de amor e de amigo). LGB5.4.1 Le e comenta textos representativos da literatura medieval, caracterízaos formal, estrutural e tematicamente e ponos en relación co contexto sociohistórico e sociolingüístico. Sitúa unha cantiga de amigo no seu xénero e grupo; identifica os seus principais recursos formais e recoñece as siglas dos cancioneiros en que se conserva. Clasifica unha cantiga de amigo no seu xénero e grupo; localiza os principais recursos estilísticos e explica o significado dun enunciado sinalado no texto. Sitúa unha cantiga de amor no seu xénero e grupo; responde correctamente preguntas sobre a súa temática e explica a partir do texto as diferenzas entre a doutrina do amor cortés occitana e galego-portuguesa. Clasifica unha cantiga de amor no seu xénero e grupo e analiza a súa temática de forma guiada

4 UNIDADE 14 Lingua e literatura 1º Bacharelato Programación por unidades b d e g m n p BLOQUE B2.1 Aplicación de estratexias e coñecementos lingüísticos, sociolingüísticos e pragmáticos para comprender, analizar e comentar o texto na súa integridade. Lectura comprensiva de Levóus a louçana, Pero Meogo. Procura de información e contextualización da cantiga. Valoración crítica. B2.2 Planificación e produción de textos adecuados, coherentes e ben cohesionados; axustados ás normas gramaticais e ben presentados. Redacción do comentario literario. B2.1 Aplicar estratexias e coñecementos lingüísticos, sociolingüísticos e pragmáticos para comprender, analizar e comentar o texto na súa integridade. Ler comprensivamente e interpretar o texto. Procurar información sobre a obra do autor e contextualizar a cantiga. Valorar criticamente a composición. B2.2 Compoñer producións escritas planificadas adecuadas a situación e á intención comunicativa desexada, con coherencia, cohesión, corrección gramatical e boa presentación. LGB2.1.1 Recolle as ideas fundamentais do texto en resumos, esquemas e mapas conceptuais. LGB2.1.2 Interpreta o sentido global do texto, identifica o propósito comunicativo do autor e emite opinións e xuízos sobre a mensaxe. LGB2.1.4 Utiliza recursos bibliográficos, audiovisuais e dixitais para facilitar a comprensión e complementar a información do texto. Mostra explicitamente a comprensión do texto e sintetiza o seu contido. Procura información e contextualiza a cantiga en relación coa obra conservada do seu autor. Valora a adecuación da forma ao contido da cantiga. LGB2.2.1 Selecciona e presenta os contidos dos seus textos de forma clara e ordenada. CSIEE CD Comentario literario p. 251 LGB2.2.3 Utiliza o rexistro lingüístico axeitado á situación comunicativa. LGB2.2.4 Utiliza mecanismos variados de cohesión lingüística. LGB2.2.5 Axústase ás normas ortográficas e morfolóxicas da lingua galega. BLOQUE 5. A LITERATURA B5.3 A literatura medieval: análise da lírica profana (cantiga de amor e de amigo). B5.4 Lectura de textos significativos da literatura medieval, identificación das súas características temáticas e formais e relación destas co contexto sociohistórico e sociolingüístico e mais o xénero ao que pertencen. Comentario literario guiado de Levóus a louçana, Pero Meogo. B5.3 Identificar, analizar e describir a literatura medieval: analizar a lírica profana (cantiga de amor e de amigo). B5.4 Ler textos significativos da literatura medieval, identificar as súas características temáticas e formais e poñelas en relación co contexto sociohistórico e sociolingüístico e mais o xénero ao que pertencen. Clasificar xenérica e tipoloxicamente unha cantiga de amigo de forma razoada. Analizar a métrica e estrutura do texto en relación cos procedementos paralelísticos presentes nel. Responder razoadamente preguntas sobre a temática da cantiga. Realizar unha análise estilística e formal do texto de forma guiada. LGB5.3.1 Identifica, analiza e describe a literatura medieval: analiza a lírica profana (cantiga de amor e de amigo). LGB5.4.1 Le e comenta textos representativos da literatura medieval, caracterízaos formal, estrutural e tematicamente e ponos en relación co contexto sociohistórico e sociolingüístico. Clasifica xenérica e tipoloxicamente unha cantiga de amigo razoando respostas a preguntas. Realiza unha análise métrica e estrutural do texto de forma guiada, atendendo aos procedementos paralelísticos presentes nel. Responde de xeito razoado preguntas sobre o contido do texto, os seus elementos simbólicos e a caracterización da protagonista. Recoñece a presenza de arcaísmos no texto e relaciónaos coa actualización de antigos repertorios temáticos. Analiza, seguindo unhas pautas, a linguaxe e o estilo do autor da cantiga e identifica nela os principais recursos formais. CSIEE Autoavaliación p. 252 b d e m n p BLOQUE 5. A LITERATURA B5.3 A literatura medieval: contextualización sociohistórica e sociolingüística das súas orixes, definición das características principais e análise da lírica profana (cantiga de amor e de amigo). Actividades de autoavaliación. B5.3 Identificar, analizar e describir a literatura medieval: contextualizar sociohistórica e sociolingüisticamente as súas orixes, definir as características principais e analizar a lírica profana (cantiga de amor e de amigo). Responder correctamente preguntas sobre os coñecementos desenvolvidos na unidade. Completar enunciados relacionados cos contidos da unidade. Clasificar como verdadeiros ou falsos unha serie de enunciados. LGB5.3.1 Identifica, analiza e describe a literatura medieval: contextualiza sociohistórica e sociolingüisticamente as súas orixes, define as características principais e analiza a lírica profana (cantiga de amor e de amigo). Responde correctamente preguntas xerais sobre os coñecementos desenvolvidos na unidade. Completa varios enunciados relacionados cos contidos da unidade. Indica se unha serie de enunciados son verdadeiros ou falsos. CSIEE

5 UNIDADE 14 PROBA DE AVALIACIÓN Unidade Explica as relacións entre a literatura medieval galega e o lirismo provenzal. 2. Define os seguintes termos: trobador, xograr, segrel, menestrel, soldadeira. 3. Sinala as características temáticas e formais da cantiga de amigo. 4. Cal é motivo que explica que as cantigas de amigo se coñezan por este nome? 5. Explica cales son as principais diferenzas entre as cantigas de amigo e as de amor. 186

6 Lingua e literatura 1º Bacharelato Programación por unidades TEXTOS LITERARIOS COMENTADOS Unidade 14. A lírica medieval i: a cantiga de amigo e a cantiga de amor TEXTO 1 Martín Codax Mandado hei comigo ca vén meu amigo, Comigo hei mandado ca vén meu amado, Ca vén meu amigo e vén san e vivo, Ca vén meu amado e vén vivo e sano, Ca vén san e vivo e d El Rei amigo, Ca vén vivo e sano e d El Rei privado, COMENTARIO A presente cantiga foi composta a partir da segunda metade do século XIII polo xograr, posible mente vigués, Martin Codax. Trátase dunha das sete composicións que se conservan do autor contidas no chamado Pergamiño Vindel, folla do estilo das empregadas polos xograres nas súas representacións. Como peculiaridade, cómpre salientar que esta é unha das seis composicións que chegaron a nós coa notación musical, importantísimo para sabermos como era a melodía deste tipo de cantigas. A composición pertence ao xénero das cantigas de amigo, as características máis sobranceiras que nos permiten identificala coma tal é o emprego dun eu lírico feminino (segundo a Arte de Trobar, trazo definitorio das cantigas de amigo); a presenza do amigo e, neste caso, a figura da nai como interlocutora da namorada. No poema, unha moza ten noticia do regreso do seu amigo, san, vivo e como privado do rei, polo cal se alegra e anuncia á súa nai o desexo de ir a Vigo recibilo, cidade recorrente na obra des te xograr. Débese interpretar que o amigo regresa da guerra, concretamente dalgunha campaña de reconquista das promovidas polos reinos cristiáns no sur da Península contra os musulmáns, xa que este tipo de composicións se adoitaban interpretar con motivo da marcha das hostes cris tiás enviadas a Andalucía. Tocante á estrutura, a idea principal, o regreso do amigo, aparece exposta na primeira estrofa (Mandado hei comigo / ca vén meu amigo, / e irei, madre, a Vigo). As restantes cinco estrofas repi ten este motivo 187

7 UNIDADE 14 principal con lixeiras variacións e sen apenas progresión. Esta estrutura repetiti va, idónea para o canto, conséguese a través dunha serie de artificios literarios, típicos da lírica medieval galego-portuguesa, que pasamos a comentar. Dende o punto de vista formal, a composición axústase totalmente á tradición da cantiga de amigo. Está composta por estrofas de dous versos pareados máis un refrán, e seguen o paralelis mo, que é o trazo máis significativo deste tipo de cantigas. O paralelismo é un procedemento repetitivo que enlaza as estrofas de dúas en dúas, facendo que os versos da segunda estrofa sexan unha pequena variante dos versos da primeira. Cada unha das estrofas presenta dous versos seguidos dun refrán, tal e como observamos na cantiga de Martin Codax: Mandado hei comigo ca vén meu amigo, A B refrán Comigo hei mandado A ca vén meu amado, B refrán Ademais do paralelismo, a composición estrutúrase mediante outro dos procedementos for mais típicos das cantigas de amigo que serve para encadear os sucesivos pares de estrofas: trátase do leixaprén. Este recurso consiste na repetición dos segundos versos dun par de estrofas como primeiros versos do par seguinte, tal e como podemos comprobar: Mandado hei comigo ca vén meu amigo, A B refrán Comigo hei mandado A ca vén meu amado, B refrán Ca vén meu amigo e vén san e vivo, B (2º verso recollido da 1ª estrofa do 1º par) C refrán Ca vén meu amado B (2º verso recollido da 2ª estrofa do 1º par) e vén vivo e sano, C refrán A xeito de conclusión, pódese dicir que esta composición escrita por Martin Codax ao xeito tradicional serve de exemplo perfecto para ilustrar en que consiste a cantiga de amigo, xénero máis significativo da nosa lírica medieval por presentar características temáticas e formais que o distinguen do resto da lírica galego-portuguesa, características que beben da tradición popular do noso pobo, anterior ao trobadorismo. 188

8 Lingua e literatura 1º Bacharelato Programación por unidades TEXTO 2 Don Denís, Rei de Portugal Senhor, en tan grave día vos vi que non podería mais; e por Santa María que vos fez tan mesurada, doédevos algún día de mi, senhor ben talhada. Pois sempre ha en vós mesura e todo ben e cordura, que Deus fez en vós feitura qual non fez en mulher nada, doédevos algún día de mi, senhor ben talhada. E por Deus, senhor, tomade mesura por gran bondade que vos el deu, e catade qual vida vivo coitada, e algún doo tomade de mi, senhor ben talhada. COMENTARIO A presente composición é obra do rei Don Denís, que viviu dende 1261 a 1325 e foi o autor que maior número de composicións nos deixou nos Cancioneiros. Consérvanse cento trinta e oito cantigas, das cales setenta e tres son de amor, cincuenta e unha de amigo, once de escarnio e tres pastorelas. A profesora Carolina Michaëlis estima que esta produción debe datar do período com prendido entre os dezasete e os corenta anos. Senhor, en tan grave día é unha cantiga de amor na cal aparece un bo número dos tópicos que conforman a singularidade da cantiga de amor galego-portuguesa fronte á cançó provenzal; xéne ro que inaugurou o amor cortés e que foi o modelo que inspirou os compositores de Galicia e Portugal. Na cantiga, composta de tres estrofas (ou cobras, como se denominan na Arte de Trobar), o tro bador invoca a senhor para que se apiade del pola coita que padece dende o momento en que a viu. A súplica por parte do trobador para que a senhor sinta compaixón del é o tema principal da cantiga, reforzado polo último par de versos de cada estrofa, onde está incluído o refrán (doéde vos algún día / de mi, senhor ben talhada). A primeira estrofa comeza cun dos tópicos máis comúns da cantiga de amor, isto é, o amor a primeira vista. O motivo da primeira visión como orixe da coita ten, na maioría dos casos, un enfoque negativo e son comúns as expresións de maldición do día en que tivo lugar ese primei ro encontro, tal e como acontece na cantiga de Don Denís: Senhor, en tan grave día / vos vi que non podería / mais). Na segunda estrofa introdúcese o tópico da descrición da amada. Como manda a tradición da lírica amorosa galego-portuguesa, a amada é unha dama abstracta, idealizada e intanxible, de aí que a descrición sempre empregue fórmulas moi vagas relativas á súa maneira de ser (e por Santa María / que vos fez tan mesurada; Pois sempre ha en vós mesura/e todo ben e cordura; E por Deus, senhor, tomade / mesura por gran bondade/que vos el deu); a calidades relativas á súa fermosura (que Deus fez en vós feitura / qual non fez en mulher nada) ou ao talle perfecto (senhor ben talhada). 189

9 UNIDADE 14 Na terceira e última estrofa faise referencia explícita ao trazo máis peculiar da escola galego -portuguesa: a coita (e catade / qual vida vivo coitada). Fronte ao amor físico e ao joi (alegría) da cançó, na cantiga de amor galego-portuguesa predomina o amor platónico e a frustración amo rosa que se traduce na coita de amor. Polo que respecta á forma da composición, esta é unha cantiga de refrán, posto que presenta un retrouso ao final de cada cobra (de mi, senhor ben talhada). Este trazo compárteno parte das can tigas de amor as que non son de mestría coas cantigas de amigo. O paralelismo propio das can tigas de amigo tamén está presente nesta composición e prodúcese entre os penúltimos versos das dúas primeiras estrofas, versos que anteceden o refrán (doédevos algún día / de mi, senhor ben tal hada). Na última estrofa, este verso sofre unha variación que rompe o paralelismo (e algún doo tomade / de mi, senhor ben talhada), o que serve para acentuar a súplica dirixida á senhor. O esquema métrico é a a a b a b; c c c b a b; d d d b a b con versos octosílabos, típicos das can tigas de amor. Posto que o esquema de rimas é diferente para cada unha das estrofas, estas reci ben o nome de cobras singulars. A rima é consonante e femia, xa que os versos rematan en sílaba grave. Polo que acabamos de comentar, esta cantiga de amor é un exemplo representativo da escola galego-portuguesa, tanto pola súa forma (neste caso por ser unha cantiga de refrán, forma que comparte coas cantigas de amigo, xenuinamente galegas) como polo seu contido (ao aparecer os tópicos da senhor e da coita propios desta escola trobadoresca). 190