O CONTEXTO HISTÓRICO DA ARTE BARROCA

Transcrição

1 A R T E Barroca

2

3 I N D I C E O CONTEXTO HISTÓRICO DAARTE BARROCA. 5 Cronoloxía. 5 Características económicas, sociais e políticas do Antigo Réxime. 5 Características xerais da economía. 5 Predominio da agricultura. 5 O papel secundario da industria 6 O comercio interior 7 O gran comercio colonial 7 O mercantilismo 8 O declive comercial dos países mediterráneos e o estancamento da Europa do Leste. A decadencia de Alemaña 8 Características xerais da sociedade dos séculos XVII-XVIII. Sociedade de ordes e ascenso da burguesía mercantil e financeira. 10 O clero e a nobreza 10 O pobo 10 Características políticas do antigo réxime: o absolutismo 11 O triunfo do parlamentarismo en Inglaterra 12 A ARTE BARROCA 15 Introdución 15 Características xerais do estilo 16 A arquitectura 16 Características xerais da escultura barroca 17 Características xerais da pintura barroca 19 Arte barroca italiana 20 Arte barroca española 22 Escultura 23 Características xerais 23 Pintura 24 O barroco galego 24 Escultura no século XVII 25 O retablo 25 Pintura 25 Século XVII 25 O barroco portugués. 26 Primeira etapa ou de penetración. O estilo chao. 27 Segunda etapa. Inicios da restauración dos Braganza. 27 Terceira etapa. Prosperidade e expansión. 27 Cuarta etapa. O barroco pombalino 28 O barroco francés. 28 Barroco nos Países Baixos. 29 Arquitectura 29 Escultura 30 Pintura 30 O barroco inglés 31 O barroco centroeuropeo. 31 O barroco en Rusia 32 Arte barroca iberoamericana. 33

4 12 A r t e B a r r o c a

5 A r t e B a r r o c a 12 O CONTEXTO HISTÓRICO DA ARTE BARROCA Cronoloxía. A arte do Barroco abrangue o período que vai desde comezos do século XVII ata mediados do XVIII, momento no que xa se impón por toda Europa o Neoclasicismo e coincide, polo tanto, con parte da época coñecida co nome de Antigo Réxime, etapa máis extensa que abarca os séculos XVI, XVII e XVIII. Características económicas, sociais e políticas do Antigo Réxime. Na época do Barroco a agricultura era o sector predominante da economía, desempeñando a industria un papel secundario. O comercio marítimo e intercontinental,estimulado pola teoría mercantilista,medra en importancia durante este período.a sociedade da época vén dividida,ao mesmo cá medieval, en ordes con variados estratos sociais; a burguesía é o estrato social que máis avanza, sobre todo en Inglaterra, Holanda e Francia.A maioría dos países de Europa coñecen como forma de goberno o Absolutismo: o rei afianza a súa primacía, controlando por completo todos os poderes.esta preponderancia do rei sobre as diversas institucións políticas crébase no caso de Inglaterra co triunfo do Parlamentarismo xa no século XVII.Nos séculos XVII e XVIII as ciencias coñecen un gran desenvolvemento. Nace a ciencia moderna,ao tempo que xorden numerosas innovacións técnicas. Características xerais da economía. Predominio da agricultura. A economía do Antigo Réxime dependía esencialmente da agricultura,xa que esta era a actividade que ocupaba a maior parte da poboación que traballaba (nalgúns países a poboación agraria ascendía ao 95%);o comercio dependía en gran parte dos produtos da agricultura. Tratábase dunha agricultura atrasada en canto ás técnicas, pouco evolucionadas desde a Idade Media.Os instrumentos empregados nas tarefas agrícolas eran de madeira,os fertilizantes tiñan orixe animal ou vexetal, parte da terra deixábase en barbeito. Por todas estas causas, a produtividade era baixa. O atraso da agricultura debíase a varios factores: A maior parte das terras pertencía ao rei, ao clero e aos nobres, estando en mans do campesiñado ou da burguesía só unha mínima parte. Os campesiños tiñan que pagar fortes impostos e tributos; estas cargas impedíanlles dispoñer de recursos que poder investir na terra para mellorar a agricultura. Os propietarios das terras viven na corte ou nas cidades, totalmente d e s i n t e resados dos problemas da agricultura. Ao ser moi baixa a produción, a poboación estaba suxeita ás fames e mortandades provocadas polas frecuentes crises derivadas do atraso técnico da agricultura. Abondaba con que se alterasen as condicións climatolóxicas nun sentido adverso para que diminuíse a produción, provocando un aumento da mortandade pola escaseza dos alimentos. Por iso eran moi frecuentes as crises demográficas. No medio desta situación xeral de atraso xorden excepcións nalgunhas zonas europeas,nas que se dan importantes novidades técnicas.cabe salientar o importante progreso da agricultura holandesa debido ás necesidades comerciais, así como o maior aproveitamento das terras para a cría do gando en Inglaterra. Holanda foi o primeiro país en introducir no século XVII importantes novidades na agricultura. Salientan as seguintes:ampliación das áreas de cultivo a través da conquista de terras ao mar, drenaxe de zonas pantanosas e construción de canais;utilización de novas técnicas de cultivo (rotación) e novos cultivos (trevo, plantas forraxeiras, pataca, liño, cánabo), que permitiron eliminar o barbeito; desenvolvemento da gandería, fornecedora de alimentos para a crecente poboación urbana e que indirectamente abastecía de fertilizantes orgánicos as terras de cultivo. Outro país pioneiro nas innovacións agrícolas foi Inglaterra,onde a finais do século XVII se impulsaron de novo as enclosures iniciadas un século antes.a través das Leis de cerramento (Enclosure Na sociedade rural a nobreza e o cl e ro acaparan as rendas das terras e os impostos.

6 12 A r t e B a r r o c a Acts) o Parlamento obrigaba a valar as propiedades ao tempo que as terras comunais pasaban a ser propiedade privada. Nas terras cercadas cultivábanse, desde o século XVI, cereais destinados ao comercio da exportación ou dedicábanse ao pasto de rabaños produtores da la para a industria téxtil.a gran burguesía urbana e os grandes propietarios foron os impulsores destas transformacións, feitas en prexuízo dos pequenos propietarios que se viron desposuídos dos tradicionais dereitos de uso de bosques e campos baleiros. A industria do Antigo Réxime era sobre todo de carácter artesanal, practicada en pequenos obradoiros espallados polo medio rural ou nos centros urbanos O papel secundario da industria A industria do Antigo Réxime era sobre todo de carácter artesanal,practicada en pequenos obradoiros espallados polo medio rural ou nos centros urbanos. O número de traballadores por obradoiro era pequeno e a miúdo esta man de obra estaba ligada por lazos familiares. Os obradoiros dos grandes centros urbanos estaban constituídos,coma na Idade Media,por mestres ou propietarios do obradoiro, oficiais ou traballadores asalariados e aprendices ou principiantes que non recibían pagamento ningún (agás comida e teito). Os artesáns agrúpanse en gremios ou organizacións profesionais,segundo os diferentes oficios.estas corporacións procuraban defender a calidade dos produtos e os intereses dos mestres contra os seus opositores económicos (inventores, candidatos a mestres, e comerciantes). Os ríxidos regulamentos establecidos polos gremios constituían un obstáculo para o desenvolvemento da economía e a aplicación das novas técnicas. A industria téxtil era a dominante, pero existían obradoiros metalúrxicos e de produción de bens de uso e consumo (calzado, ourives,mobles). O outro sistema de produción industrial do Antigo Réxime era o constituído polas manufacturas, xurdidas xa no século XVI nas cidades do norte de Italia pero que se desenvolven moito nos séculos XVII e XVIII,sobre todo no norte de Europa (Holanda e Inglaterra). Estas industrias eran o resultado do desenvolvemento do gran comercio colonial e ofrecían unha serie de características: protección do Estado, localización nas cidades ou perto de lugares nos que abondaban as materias primas ou as fontes de enerxía, emprego de máis traballadores ca nos obradoiros artesanais,establecementos máis amplos. De todos os xeitos,hai que sinalar que eran escasas as manufacturas que empregaban a máis de 500 traballadores. Por outra banda,moitas destas industrias utilizaban maquinaria cara (altos fornos, rodas hidráulicas,trituradoras).malia que xa se daba unha especialización das tarefas dos traballadores (división do traballo), a produción seguía a ser manual. De aquí o termo manufactura ("feito á man"). Moitas veces as manufacturas atopábanse ligadas ao mundo rural.no tempo de lecer ou nas etapas de pouca ocupación,os labregos semielaboraban moitos produtos que logo eran rematados pola industria manufactureira.

7 A r t e B a r r o c a 12 O comercio interior O comercio interior sufría aínda nesta época numerosos atrancos.o mal estado das vías terrestres facía que os transportes fosen lentos e difíciles,o cal encarecía o custo dos produtos.ademais, as rendas (peaxes) cobradas polos nobres en concepto de impostos ou taxas sobre os produtos que circulaban polas súas terras, constituían outro importante atranco ao desenvolvemento do comercio interno. En contraposición, as vías de auga (ríos,canais,mares) permitían o transporte de máis produtos, a prezos máis baixos e con maior rapidez.estas vantaxes fixeron delas as vías preferidas polos negociantes da época. Ata fins do século XVII o c o m e rcio mundial tiña o seu centro en Euro p a. O M e d i t e rr á n e o, E u ro p a C e n t r a l, o Báltico e o Atlántico son os principais focos comerc i a i s. N e l e s c o m e rciábase especialmente con cere a i s, g a n d o, c o b re, tecidos e pro d u t o s c o l o n i a i s. A partir do século XVIII o comercio deixa de ter a Europa como centro e tórnase interc o n t i n e n t a l. O gran comercio colonial Po rt u g u e s e s, e s p a ñ o i s, franceses e ingleses fo ro n, desde o século XVI,os principais axentes do comerc i o colonial.de Oriente chegaban a Europa especias (sobre todo no século XVI),tecidos (século XVII), café e té (século XVIII). Na área do A t l á n t i c o (África e América),os europeos estableceran factorías e colonias.en América extráense metais preciosos (ouro, prata) e unha ampla gamma de produtos (algodón, tabaco, azucre), ao tempo que América se abastece de produtos alimenticios e manufacturados de Europa e de escravos de África. Establecíase así un tráfico comercial triangular entre Europa,África e América.As capitais comerciais de maior relevancia mundial foron Sevilla (no século XVI),Ámsterdam (século XVII),Londres (século XVIII). Nestas cidades prospera unha burguesía moi emprendedora. Holanda vai ser a máis grande potencia comercial do século XVII,erguendo o seu imperio colonial a base dos españois e portugueses.este pequeno país do Norte de Europa ocupaba zonas estratéxicas,como Indonesia,Ceilán e Malaca (arrebatadas aos portugueses),e factorías comerciais esparexidas na China e mais no Xapón;en África controlaban a zona do Cabo, o que lles aseguraba o tráfico dos produtos orientais,así como a fortaleza de Mina;no Atlántico establécense en Nova Ámsterdam (a futura Nova York) e nas Antillas. A hexemonía holandesa no gran comercio colonial debeuse a un conxunto de factores de diversa natureza:control do comercio entre o mar do Norte e o Báltico, a través do cal Holanda exportou os seus produtos industriais e agrarios, ao tempo que se fornecía de materias primas e alimentos;o desenvolvemento dos estaleiros,que fai dos holandeses excelentes mariñeiros e grandes intermediarios no comercio noreuropeo; a existencia dunha gran produción manufactureira destinada á exportación;a acumulación de grandes capitais por parte dunha burguesía moi emprendedora e interesada na industria e no comercio; a fundación de compañías comerciais, entre as que salientan a Compañía Holandesa das Indias Orientais e a homónima fundada para as occidentais; a existencia dun réxime de liberdades controlado por ricos comerciantes que protexían a burguesía e os seus negocios;a afluencia de capitais,levados a Holanda por xente perseguida noutros países (xudeus,protestantes,católicos),que atopaban nas Provincias Unidas un sistema baseado na tolerancia e na liberdade. Francia e Inglaterra tamén erguen no século XVII un considerábel imperio marítimo. Francia establécese no Canadá, nas Antillas, ou na América do Norte (A Luisiana).Tamén os franceses fundaron compañías comerciais, protexidos pola política mercantilista do Estado (a Compañía das Indias Occidentais,a Compañía do Senegal ou a Compañía das Indias Orientais). Os síndicos dos paneiro s. Rembrandt Holanda é a primeira potencia comercial do século XVII. Aquí prospera unha burguesía moi emprendedora.

8 12 A r t e B a r r o c a Inglaterra oriéntase no século XVII a América do Norte e ás Antillas,a onde emigran numerosos colonos que se establecen nestas áreas con carácter permanente. Para poder competir coas demais potencias fundaron a Compañía das Indias Orientais.Para expulsaren do comercio marítimo aos seus competidores,os ingleses publican no ano 1651 a primeira Acta de Navegación,á que seguirán outras semellantes noutros países.con estas leis establecíase un sistema de transporte e comercio marítimos en réxime de monopolio que limitaba moito a actuación das mariñas estranxeiras. A través desta política,os ingleses debilitaron o poderío comercial holandés, formaron unha poderosa mariña mercante e estimularon o crecemento da súa burguesía. O outro sistema empregado polos ingleses para aumentar os seus dominios coloniais foi a guerra. Na Guerra dos Sete Anos os ingleses saen reforzados con novas posesións (Canadá e territorios na beira esquerda do Mississipi arrebatados a Francia,a Florida perdida por España,as posesións francesas na India). Deste xeito, Inglaterra constitúe a máis importante potencia colonial do século XVIII e Londres substitúe a Ámsterdam como o gran foco do comercio mundial. O mercantilismo No Antigo Réxime sucedéronse en Europa dúas teorías económicas: o mercantilismo (desde o século XVI ata o século XVIII) e o fisiocratismo (na segunda metade do XVIII) Analizaremos só a primeira, xa que a segunda excede do ámbito cronolóxico do Barroco. O mercantilismo sostén que un país é tanto máis rico canto máis ouro e prata teña. Polo tanto, o Estado debía evitar que saíse diñeiro (moedas de ouro e prata),para o que era necesario que nos trocos comerciais con outros países a balanza comercial tivese un saldo favorábel. Unha balanza comercial favorábel para un país significaba entrada de diñeiro e isto conseguíase a través de varios factores: fomento das exportacións,limitación das importacións, fortes aranceis de alfándega para os produtos estranxeiros. En Inglaterra e Holanda o mercantilismo caracterízase polos seguintes trazos:creación de compañías comerciais,explotación sistemática dos dominios coloniais,desenvolvemento da agricultura e máis da industria e incremento da mariña. Os holandeses,baseándose na superioridade da súa mariña,buscan no comercio marítimo e colonial a prosperidade económica. Inglaterra explotou as riquezas nacionais (agrícolas e mineiras), desenvolveu a industria e, sobre todo, incrementou o comercio. Este constituíu a base principal do mercantilismo inglés,que se impuxo a partir do ano 1580.Aproveitando os inmensos recursos dun vasto imperio colonial, a economía inglesa engrandécese. Londres despraza a Ámsterdam,converténdose no máis importante centro comercial e financeiro europeo do século XVIII (o Banco de Inglaterra fúndase no ano 1694). Holanda perde o seu rango de nación rectora do comercio mundial e convértese en potencia de segunda orde, aínda que mantén o seu imperio colonial en Indonesia, segue a ser a usureira de Europa e financia así o desenvolvemento industrial de Inglaterra.As causas do atraso de Holanda hainas que buscar sobre todo na debilidade da base industrial do comercio holandés,xa que carecía das materias primas, o territorio e a man de obra necesarias para o fomento da industria pesada e, ademais, a economía holandesa estaba dominada por unha burguesía comercial que menosprezaba o fomento da industria. Francia elaborou no século XVII a máis coñecida das políticas mercantilistas,posta en práctica por Richelieu,ministro de Luís XIII na primeira metade do século, e sobre todo por Colbert,ministro de Luís XIV, na segunda parte da centuria.a política colbertista orientouse cara á creación de numerosas manufacturas (fábricas de armas, tecidos, vidros), protección da produción propia mediante fortes aranceis de alfándega aos artigos do estranxeiro e a prohibición da exportación de materias primas nacionais,supresión de moitas barreiras de alfándega interiores,construción de vías de comunicación,creación de compañías comerciais e imposición dun réxime de monopolio sobre o comercio entre Francia e as súas colonias. Con esta política,o Estado francés facía fronte á escaseza de recursos, poñía en práctica o absolutismo na economía intervindo nela e dirixíndoa e competía cos países economicamente máis poderosos. O declive comercial dos países mediterráneos e o estancamento da Europa do Leste. A decadencia de Alemaña Portugal,o mesmo que España,obtiña nos séculos XV e XVI os metais preciosos das colonias de ultramar (América,África e Oriente) e procuraba evitar a súa saída para o estranxeiro. Pero a dependencia externa de ambos os dous Estados con relación ao estranxeiro (en produtos agrícolas e manufacturados) orixinou,a partir do século XVI e durante o século XVII,a saída para o exterior de metais preciosos. Fuxía así para fóra o diñeiro necesario para o desenvolvemento dunha economía propia. A economía portuguesa dependía da venda de produtos da metrópole (sobre todo sal de Setúbal),de produtos coloniais do Brasil (madeiras,cravo, tabaco e especialmente azucre) e da prata que chegaba a través dos holandeses desde Sevilla.A partir do ano 1640 o país atravesa unha grave crise económica, debida a que os holandeses e os ingleses deixaron de mercar o azucre e o tabaco do Brasil, xa que se abastecían dos mesmos nas súas colonias das Pequenas Antillas ás que trans-

9 A r t e B a r r o c a 12 portaron as técnicas brasileiras. Tamén sofre Portugal unha crise financeira debido á falta de moeda para pagar as importacións de produtos estranxeiros,que tiñan que ser pagados con diñeiro, dada a diminución das exportacións.para superar a crise o Conde de Ericeira impón unha política mercantilista procedendo á instalación de manufacturas e á protección mediante leis da industria e do comercio nacionais. Esta política fracasou cara ao ano 1690 por unha ampla serie de factores: subida da cotización dos produtos brasileiros nos mercados internacionais; incapacidade da industria portuguesa por competir coa inglesa ou a francesa;presión dos grandes viticultores do norte e centro do país,esixindo unha política favorábel aos seus intereses;descubrimento no ano 1693 das minas de ouro do Brasil,que contribuían co diñeiro necesario para o pagamento das importacións de produtos estranxeiros; redución por parte dos ingleses e os franceses das importacións de viños portugueses como represalia ás limitacións sobre as importacións dos seus téxtiles. Neste contexto ten lugar a sinatura,no ano 1703,do Tratado de Methuen con Inglaterra.Por este acordo as manufacturas de la inglesas eran libremente admitidas en Portugal e, como contrapartida, os viños portugueses eran exportados a Inglaterra pagando un tercio menos de impostos cós de Francia. Baseándose neste Tratado, favorábel aos intereses dos grandes viticultores (que eran os que controlaban o goberno), abandónase a anterior política de desenvolvemento da industria;o comercio pasa así a ser o principal sector da economía portuguesa.durante a primeira metade do século XVIII Portugal depende do ouro do Brasil, co que se pagan as importacións de produtos estranxeiros.a diminución dos recursos de ouro e azucre cara a mediados de século vai provocar unha crise económica que tentará solucionar o Marqués de Pombal, primeiro ministro do rei don Xosé I. A política económica de Pombal transcorre entre os anos 1750 e 1777 e oriéntase baseándose nos principios da teoría mercantilista.reorganiza a administración facéndoa máis efectiva no control do contrabando e no cobro dos impostos, ao tempo que fomenta o comercio creando compañías comerciais monopolistas para o comercio en exclusiva coas colonias.tamén se fomenta a produción das manufacturas,co fin de reducir as importacións de produtos estranxeiros. Italia perde no século XVII os seus mercados internacionais,incapaz de competir cos holandeses, ingleses e franceses. Mesmo o mercado italiano vai ser invadido polos produtos estranxeiros, provocando un drástico colapso da produción. A razón fundamental que explica esta substitución dos produtos italianos polos estranxeiros radica no prezo considerabelmente máis baixo destes últimos.aínda que os produtos italianos eran de maior calidade, acabaron impoñéndose os do exterior, máis modernos e adaptados ao gusto da época.no campo dos téxtiles,por exemplo, os holandeses e os ingleses invadiron o campo internacional con produtos máis lixeiros e menos duradeiros, con cores máis vivas. A todo o anterior cabe engadir os efectos da peste que no ano 1630 matou a case o 25% da poboación do centro e norte de Italia. Esta mortandade tan repentina trouxo consigo unha elevación dos salarios que colocou as exportacións italianas nunha posición aínda máis difícil. Esta decadencia continúa durante o século XVIII,no que grandes portos como Trieste,Ancona e Venecia se afunden definitivamente na decadencia económica. A Europa do Leste baseaba a súa economía na exportación de produtos agrícolas.no século XVII asístese a unha baixa xeral dos prezos, fenómeno particularmente verdadeiro no referente aos cereais polacos e ao gando húngaro. Ao mesmo tempo, medran moito as importacións de produtos de luxo para a nobreza propietaria das terras. O resultado vai ser unha balanza comercial claramente desfavorábel. Mentres que na Europa Occidental se asiste ao nacemento nos séculos XVI e XVII da primeira época capitalista,sustentada pola burguesía comercial e industrial,na Europa do Leste opérase unha evolución en sentido contrario. En Polonia, Bohemia, Moravia e Hungría, o rei xunto cos nobres son os propietarios da maior parte da terra. Non existe unha burguesía que invista parte das súas ganancias na terra, coma no Occidente, e mesmo aos burgueses lles está prohibido mercar terras.a maior parte da terra está en mans da gran nobreza,que impón ao campesiñado unhas condicións tan duras que o fai retroceder á época medieval.merece ser salientada a situación dos campesiños rusos,aos que lles estaba prohibido por lei abandonar a terra e podían ser mesmo maltratados fisicamente polo nobre do que eran propiedade. Alemaña vive tamén un longo ciclo decadente durante os séculos XVII e XVIII.As cidades decrecen rapidamente, vítimas do desprazamento do epicentro comercial do Mediterráneo e do Mar Báltico ao Atlántico. Isto ten lugar a partir do inicio da colonización de América e do ingreso de parte de África e Asia no sistema económico. O proceso de crise vese favorecido pola carencia dunha autoridade central forte, capaz de apoiar as iniciativas dos grandes produtores e comerciantes.alemaña atopábase fragmentada en múltiples miniestados gobernados por príncipes feudais, incapaces de crear unha flota que puidese competir coa dos emerxentes estados da época.ademais, as cidades caeron de novo baixo o dominio dos señores feudais,que se apropiaron da maior parte dos beneficios que se xeraron nas mesmas.neste contexto fíxose imposíbel que puidese subsistir a burguesía, tan importante en épocas anteriores. A agricultura sofre unha importante diminución da produción, debido en parte ás destrucións e á perda de poboación provocadas pola guerra dos Trinta Anos ( ), que en gran parte se desenvolve sobre o territorio alemán, producindo danos incalculables.

10 12 A r t e B a r r o c a A situación dos campesiños era de extraordinaria dureza,sometidos a unha brutal explotación e degradación, sobre todo na zona oriental, que os rebaixaba á condición de semi-escravitude. En Prusia a situación era algo mellor, pero só nas terras do rei.nelas formouse unha capa de campesiños autónomos asentados nestas terras polo rei co obxecto de poder aumentar os ingresos do Estado prusiano pola vía dos impostos. Retrato do chanceler Séguier por Le Brun. Este nobre desempeñou altos cargos na administración do Estado durante os reinados de Luís XIII e Luís XIV e foi un dos mecenas da Academia francesa Características xerais da sociedade dos séculos XVII-XVIII. Sociedade de ordes e ascenso da burguesía mercantil e financeira. A sociedade europea do Antigo Réxime era unha sociedade estratificada e xerarquizada,a semellanza da da Idade Media.Estaba constituída por tres estados ou ordes (o clero, a nobreza e o pobo ou Terceiro Estado) existindo entre eles diferentes graos de importancia social. Cada unha destas ordes tiña obrigas diferentes e dedicábanse a actividades e funcións específicas. Nobreza e clero eran as ordes privilexiadas. O nacemento (sangue),as funcións ou os dereitos definían o status social dos individuos,que se distinguían polos cargos que ocupaban, pola vestimenta que usaban, ou por ter dereito, no caso dos nobres, a certas formas de tratamento, tales como "Alteza" ou "Señoría". O clero e a nobreza O clero e a nobreza eran as ordes privilexiadas. Posuían a propiedade da maior parte da terra, recibían rendas do campesiñado, estaban exentos de pagar impostos, gozaban dun estatuto xurídico específico, usaban títulos e ocupaban a maior parte dos cargos da administración,da xustiza e mais do exército. Durante o Antigo Réxime a nobreza non perde a súa influencia política,senón que subordina os seus intereses aos do rei, converténdose no máis firme apoio do sistema. Nobreza e alto clero constituían grupos sociais pechados, nos que non podía entrar ninguén que non demostrase a súa nobreza herdada ("honor") ou concedida polo rei ("mérito"). O clero, sobre todo o que ocupaba os altos cargos,tiña aínda máis privilexios fiscais cá nobreza civil xa que, á parte de non pagar impostos e recibir rendas dos campesiños, cobraba o décimo ou parte proporcional da colleita (aproximadamente o 10%), que tiñan que pagar todos os campesiños. Dentro da nobreza e do clero existen diferentes estratos sociais. A nobreza divídese en dous grandes grupos: a nobreza de espada, de orixe medieval, detentadora dos principais postos militares e dos dereitos antigos do señorío feudal,e a nobreza de toga,procedente dos estratos máis ricos da burguesía,que tiñan accedido á nobreza mediante compra de cargos burocráticos ao rei.a este último grupo reservábanselle os altos cargos da administración.a nobreza podía vivir xunta ao rei (nobreza de corte) ou nas súas terras (nobreza provincial). O clero dividíase en alto clero e baixo clero. O alto clero, ao que pertencían os bispos e abades, procedía da nobreza e vivía dun xeito fastoso, dados os seus elevados ingresos (monopolizaban no seu favor o décimo e cobraban grandes rendas do campesiñado).o baixo clero (párrocos,monxes) vivía moitas veces con dificultades,aínda que mellor cá maioría dos campesiños. O pobo O Pobo ou Terceiro Estado constituía a maioría da poboación, chegando a abranguer o 98% da sociedade francesa.era unha orde non privilexiada e, como tal,estaba destinado a traballar, pagar rendas e impostos, e obedecer. Ao Terceiro Estado pertencían os campesiños, artesáns, funcionarios, membros das profesións liberais,comerciantes e banqueiros. Poucos dos labregos eran propietarios de terras e a maioría cultivaba a terra da nobreza e máis do clero. Na Europa Oriental abundaban os campesiños sometidos á servidume e fixados á terra,da que non podían marchar.vivían nas peores condicións de miseria de toda a Europa da época,podendo ser mercados ou vendidos. O campesiñado aturaba pesadas cargas impositivas en toda Europa: pagaba o décimo á Igrexa e impostos moi variados ao Estado e ao señor da propiedade.ademais,estaba suxeito a unha serie de obrigas:corveas ou traballo forzado ao servicio do señor; renda feudal,pagadoira en efectivo ou en especie; impostos pola compra-venda de terras ou por usar instalacións que só o señor podía ter

11 A r t e B a r r o c a (muíño, forno, forxa,lagar). A fortísima opresión que sofre o campesiñado explica o malestar rural,que dá lugar a revoltas antiseñoriais e motíns constantes. Desde as sanguentas conmocións en Rusia (as máis formidábeis de toda Europa entre a Revolución francesa e a inglesa), en Ucraína e en Hungría, ata as brillantes e fecundas Revolucións inglesa e francesa, o campesiñado non deixa de oporse a un sistema que tanto o oprime. Nas cidades, o Terceiro Estado estaba constituído pola burguesía, formada por comerciantes, banqueiros e artesáns; polos grupos populares, nos que se incluían os oficios dos gremios,isto é,os traballadores asalariados dos obradoiros; e, por último, polos grupos marxinais de mendigos.a maioría da poboación urbana vivía na miseria e tan só un pequeno grupo de artesáns e traballadores ocupaba unha posición intermedia. A posición máis alta na escala social era a da grande burguesía mercantil e financeira, enriquecida co desenvolvemento do comercio, da industria rural e da manufactura.a súa importancia social foi medrando segundo se afirmaba o seu poder económico, tendo gran relevancia en sociedades tan evolucionadas como as de Holanda, Inglaterra e Francia. Exercía grande influencia nos reis, ocupaba cargos importantes e a miúdo emparentaba por casamento coa nobreza, factores todos que lles foron garantindo a obtención de títulos nobiliarios. Ao ascender socialmente, este estrato superior do Terceiro Estado pasou a constituír unha ameaza para a nobreza e o clero, coas que se enfrontou nas revolucións liberais, desde a Revolución Inglesa do século XVII e a de Francia no ano 1789,ata as varias que tiveron lugar no século XIX.A causa destes enfrontamentos está nas trabas de todo tipo que sofre a burguesía no sistema do Antigo Réxime e que lle impedían o dominio político e social, ao que se crían con dereito por detentar o poder económico.a súa capacidade de acción política estaba limitada polo monopolio exercido pola nobreza polos máis altos cargos do Estado. Tamén sufría continuos atrancos para o libre exercicio do comercio e da industria, dadas as fortes regulamentacións que impoñían os gremios e o Estado (as súas mercadorías tiñan que pagar peaxe por circular polos dominios dos señores,a apertura das industrias estaba condicionada ao permiso do Estado, os prezos estaban fortemente regulados,tiñan que pagar moi elevados impostos...). 12 O afiador. Antonio Puga. Moitos campesiños, para fuxir da vida miserábel no campo,víronse obrigados a realizaren oficios diversos como o de afiador. Características políticas do antigo réxime: o absolutismo Desde os séculos XIV e XV maniféstase unha tendencia á centralización da autoridade política na monarquía, que se afianza como o máis importante dos poderes.a partir do século XVI, en teoría todo o poder residía no monarca,aínda que na práctica o goberno se seguía repartindo entre o rei e as ordes privilexiadas; o caso máis extremo é o de Polonia, no que no ano 1572 a monarquía era electiva entre os nobres. Desde comezos do século XVII,os monarcas intentaron impor un poder absoluto, dando así lugar á Monarquía Absoluta ou Absolutismo. Esta forma de goberno afírmase nos séculos XVII e XVIII e ten a súa fundamentación ideolóxica na teoría do dereito divino dos reis, formulada polo bispo francés Bossuet no século XVII.Segundo esta teoría os reis exercían o poder en nome de Deus,de quen recibían a súa autoridade;de aquí se deducía que o rei só tiña que responder dos seus actos perante Deus e como queira que era o representante de Deus na terra,tiña dereito a exercer un poder absoluto. O poder concentrábase nas súas mans e non dependía de ningún individuo ou grupo, non podendo ser limitado por ningunha outra instancia.os monarcas absolutos concentraban neles toda a autoridade: facían as leis; administraban o reino, a través de funcionarios nomeados por eles;eran os xuíces supremos e aplicaban a xustiza mediante os xuíces nos que delegaban;eran a máxima autoridade militar, con facultade para declarar a guerra ou establecer a paz; dirixían coas súas medidas intervencionistas a vida económica do país e establecían o sistema fiscal. Esta concentración de poderes acadou a unidade do poder necesaria para o fortalecemento do Estado e a loita contra os seus inimigos. Para acadar tan importante dominio político, os monarcas tomaron varias medidas: reforzamento do aparello do Estado, diminuíndo os poderes do clero e da nobreza e limitando as autonomías locais; creación dun exército ao servicio da monarquía e dun amplo corpo de funcionarios;orientación da economía en proveito do propio Estado. Malia a extensión das atribucións reais, a teoría do dereito divino establecía tamén que o poder absoluto dos monarcas non podía ser tiránico e o rei estaba obrigado a admitir límites á súa actuación; debíase suxeitar ás leis de Deus, ás leis consideradas fundamentais e aos costumes do Reino. Por outra banda,debía orientar a súa conduta con base na moral e na xustiza,buscando o benestar dos súbditos e a grandeza do Estado.

12 12 Na sociedade rural a nobreza e o cl e ro acaparan as rendas das terras e os impostos. A r t e B a r r o c a Na primeira metade do século XVIII,algúns dos monarcas absolutistas trataron de desenvolver a economía e acadar o benestar dos seus súbditos fomentando a industria e reformando a facenda e o ensino. Este sistema recibiu o nome de Despotismo Ilustrado, movemento que tiña como lema "Todo para o pobo, pero sen o pobo". Foi un intento xeral de reformar a anquilose do sistema,pero a forte oposición da nobreza e mais do clero fixérono inviábel. Este sistema ilustrado coñeceu o seu apoxeo en Francia, con Luís XVI;en Prusia,con Federico II;en Austria con Xosé II e en España,con Carlos III. Aínda que acadou algunhas melloras, o Despotismo Ilustrado fracasou en todos os países.estes monarcas só podían conservar o seu poder se se mantiñan na alianza establecida desde tempo atrás coa nobreza e mais co clero, grupos sociais inimigos de toda reforma e que fixeron fracasar os tímidos intentos modernizadores dos monarcas. O monarca francés Luís XIV levou a cabo unha política orientada á eliminación de calquera oposición ao seu poder e á conversión de Francia nun verdadeiro estado moderno. Na corte de Luís XIV o rei rodeábase de gran nobreza, o cal lle permitía controlala manténdoa en dependencia a través de xenerosas pensións que sustentaban os seus gastos.versalles convértese na capital do reino, centro dunha vida fastosa, de festas e diversións custosísimas (bailes,óperas,comedias,concertos, xogos). Nesta cidade vive a alta nobreza de toda Francia,vixiada polo rei.o rei exercía o poder sen a oposición dos grandes señores e estes buscaban satisfacer o seus intereses coa obtención de pensións, cargos honoríficos ben pagos e títulos para engadir aos que xa posuían. Esta política achegouse con outras medidas tendentes a garantir unha maior eficacia no labor de goberno. Refórmase o Estado coa creación dunha administración central e local;o monarca afasta a alta nobreza dos cargos importantes, ofrecendo eses postos á pequena nobreza e, sobre todo, á burguesía.outro dos piares fundamentais do Absolutismo de Luís XIV consistiu na reorganización do sistema fiscal,mellorando a eficacia no cobro dos impostos,indispensables para satisfacer os gastos das guerras, da corte e da amplísima burocracia que servía ao rei. Tamén se centralizou a economía, para acadar maior riqueza para o Estado. Colbert,coa súa política baseada no mercantilismo, foi o mellor representante desta orientación. A parte final do reinado, a partir do ano 1685,coñeceu dificultades,debido á política de ostentación e luxo de Versalles e ás numerosas guerras nas que se envolveu a monarquía.a miúdo o pobo se revelou contra os pesados impostos do Estado, dadas a miseria e a fame nas que vivían as clases populares. O triunfo do parlamentarismo en Inglaterra En Inglaterra os poderes do monarca estaban limitados desde a Idade Media. Polo tanto, nunha Europa dominada polo absolutismo, a monarquía inglesa constituía unha excepción orixinal.segundo a Magna Carta (1215) o monarca debía respectar as liberdades da nobreza,clero e burguesía e obter o consentimento deles para establecer os impostos. Desde comezos do século XIV, a monarquía inglesa estaba controlada polas dúas Cámaras que constituían o Parlamento: a dos Lores, formada por representantes da alta nobreza e do alto clero, e a dos Comúns, na que estaban presentes a burguesía e a nobreza baixa. No século XVI,o desenvolvemento no continente dun sistema monárquico cada vez máis forte, espertou as simpatías da dinastía Tudor. Pero a situación anterior mantense, sendo respectadas as institucións tradicionais. No século XVII a situación vai mudar. Vexamos as etapas que conducen ao triunfo do Parlamentarismo en Inglaterra. A) A Petición de Dereitos (1628).No ano 1603,morre sen descendencia Isabel I,da dinastía Tudor. Sucédelle o seu curmán Xaime, da dinastía Estuardo e rei de Escocia.É a primeira vez que os dous reinos son gobernados polo mesmo monarca. Os Estuardo eran partidarios do absolutismo e consideraban o Estado como propiedade persoal do monarca.de acordo con tales ideas,xaime I ( ) establece os impostos sen a autorización do Parlamento e disolve varias veces esta institución, enfrontándose coa burguesía e coa nobreza baixa. O seu fillo e sucesor Carlos I ( ) confirma esta política,metendo no cárcere aos seus opositores.agudízanse as tensións políticas entre o rei e o Parlamento, que obriga ao monarca a

13 A r t e B a r r o c a 12 aceptar, no ano 1628, a Petición de Dereitos, na que se restablecían as anteriores limitacións ao poder real.carlos I,sen embargo, non respecta o prometido, senón que disolve o Parlamento no ano 1629 e continúa a gobernar de forma absolutista.a tensión entre o Parlamento e a Coroa vai conducir a unha guerra civil entre os anos 1642 e Neste conflito enfróntase a alta nobreza aliada do rei coa burguesía,baixa nobreza e clases populares urbanas. Por unha banda, o absolutismo, e pola outra, a defensa dos dereitos e liberdades. Cromwell comanda o exército antiabsolutista, vencendo ás forzas do rei.a súa vitoria provoca o derrube da monarquía,a execución do rei e a proclamación da República no ano Cromwell goberna de acordo cos intereses da burguesía, promulgando a primeira Acta de Navegación de Europa.No ano 1653 disolve o Parlamento e impón unha ditadura violenta ata a súa morte no ano 1658.No ano 1660 restáurase a monarquía. B) O "Habeas Corpus" (1679).A restauración da dinastía Estuardo ten lugar con Carlos II ( ).Imposto no trono polo exército e polo Parlamento, esta institución logra que no ano 1679 o rei aprobe un importante documento: o Habeas Corpus. Esta lei fundamental concedíalles aos súbditos do rei protección xurídica co fin de moderar as extralimitacións ilegais dos funcionarios públicos da xustiza, para o cal,no curso de tres días,o tribunal correspondente debía comprobar a legalidade de toda detención. C) A "Declaración de Dereitos" (1689). Malia as medidas tomadas para limitar os poderes reais, Carlos II gobernou nos últimos anos do seu reinado como un soberano case absoluto. O seu irmán e sucesor, Xaime II ( ) revela tamén tendencias ao absolutismo e mesmo tenta restaurar o catolicismo. Por iso, os xefes políticos ingleses alíanse con Guillerme de Orange, xenro de Xaime II e máxima autoridade de Holanda. O holandés casado coa filla máis vella de Xaime II e, co apoio de toda a Europa protestante, invade Inglaterra e obriga ao monarca a fuxir a Francia, e refuxiarse na corte de Luís XIV. O Parlamento inglés destrona a Xaime II e no ano 1689 Guillerme e María convértense nos reis de Inglaterra, despois de xurar diante do Parlamento a Declaración de Dereitos. Neste documento establecíanse as bases do Parlamentarismo. Este sistema triunfa definitivamente en Inglaterra e vai servir de modelo a outros países europeos onde serán implantadas monarquías constitucionais,que limitarán os poderes do rei,tales como a francesa xurdida da Revolución iniciada no ano A "Declaración de Dereitos" foi feita polo Parlamento, que é a institución que lle concede ao monarca a facultade de gobernar. O rei non pode revocar nin executar leis sen a autorización do P a r l a m e n t o, depositario do poder lexislativo. Contémplanse tamén as exclusivas competencias do Parlamento en materia de impostos,así como outros poderes dos que dispón para controlar o poder do rei;establécense eleccións libres. Desde o triunfo da Revolución do ano 1688,a vida política inglesa está marcada polas eleccións periódicas,que dan ao partido vencedor o dereito de gobernar. Establécense deste xeito as bases da monarquía constitucional dos nosos días, c o nve rt é n d o s e Inglaterra nun modelo político para os demais países de Europa por ser o primeiro Estado que destruíu o absolutismo. Retrato de Carlos I de Inglaterra porvan Dick.Este monarca instaurou en Inglaterra o absolutismo.os enfrontamentos existentes entre o Parlamento e o Rei carrexaron a guerra civil entre os anos 1642 e 1649.

14 12

15 A r t e B a r r o c a 12 A ARTE BARROCA Introducción O marco cronolóxico da arte barroca abrangue o período comprendido entre os primeiros anos do século XVII e os primeiros decenios do século XVIII,tendo a súa continuación no estilo Rococó que chega ata mediados do século XVIII. O Barroco difundiuse por case toda Europa e América Latina, sendo Italia,Alemaña e España os estados nos que máis se impuxo este estilo.a súa patria foi a Italia de comezos do século XVII,concretamente a Roma dos papas. Focos importantes son tamén a Holanda burguesa e protestante, así como Francia, Portugal e Inglaterra. O termo "Barroco" tivo, ao igual que o termo "gótico", unha connotación pexorativa,procedente da reacción anti-barroca do Neoclasicismo. Neste sentido cabe salientar o xuízo que o Barroco lle mereceu ao importante teórico do gusto neoclásico, F. Milizia, que, no seu "Dicionario das Belas Artes" (1797) sostén que "Barroco é o superlativo do extravagante, o exceso do ridículo". O concepto negativo que inspiraba o Barroco perdura ata ben avanzado o século XIX,tal e como podemos ver na afirmación de J.Burckhardt de que a arquitectura barroca fala a mesma lingua có Renacemento pero que a converten nun dialecto salvaxe ("o Cicerone",1855).A valoración positiva do Barroco non se fará ata que o crítico suízo Heinrich Wolfflin defina as características esenciais do estilo. O termo "barroco" parece derivar da forma italiana "barocco",que significa "desigual".outras posíbeis derivacións poden ser "barrueco" en castelán, que significa pérola irregular, ou o siloxismo "barroco",razoamento dedutivo caracterizado por pedante, retorto, artificial e de escaso valor de argumentación. O desenvolvemento do Barroco representa un momento histórico político e socialmente dominado polo absolutismo, tanto da Igrexa coma do Estado, que ten como representante máis característico ao Rei Sol,Luís XIV de Francia ( ). O seu poder absoluto, xustificado ideoloxicamente a través da teoría de que a monarquía foi instituída por Deus (o rei é o representante de Deus na terra),simbolízase no pazo de Versalles: a arte ao servicio e glorificación do poder do rei e mais do Estado. O mesmo que este soberano, innumerábeis príncipes,sobre todo de Alemaña,intentan reflectir en grandiosas edificacións palacianas os seus anceios de poder absolutista.a arte é entendida como un medio de propaganda ao servicio do Estado e serve para exaltar ao rei e impor respecto á súa figura. O luxo da Corte, as cerimonias fastosas, as custosísimas construcións teñen sempre o mesmo obxectivo: sacralizar a figura do soberano. A Magdalena.Pedro de Mena.Esta escultura barroca, concibida con gran realismo,expresa sentimento de amor místico reflectido sobre todo na mirada dirixida ao crucifixo. O Barroco nace tamén como instrumento artístico da Igrexa católica para recuperar aos protestantes e consolidar a fe dos católicos. Intenta abraiar e impresionar aos fieis a través dunha arte luxosa e rica,como instrumento de persuasión e captación. Por iso pretende conmocionar a fibra sensíbel, en beneficio da fe, para reconquistar as almas a piques de m a rchar cara á Reforma Pro t e s t a n t e. U n exemplo moi ilustrativo desta tendencia son os pasos procesionais da Semana Santa en España e Italia,nos que a arte sae á rúa para emocionar aos crentes. A arte do Barroco é unha arte dos sentidos, na que a Sensación suple á Razón.A obra racional e equilibrada do Renacemento é substituída agora polo desequilibrio

16 12 San Nicolás de Malà Stra n a. P ra g a. C ristoph e Kilian I. Dientzhofer. Exemplo de fachada barroca ondulada, cóncava e convexa, con grande cúpula con lanterna.as curvas ondulantes e continuas son de influencia de Borromini. A r t e B a r r o c a e o movemento tumultuoso. Nas igrexas o luxo da decoración,a abundancia das imaxes,o brillo das cerimonias buscan provocar nos crentes unha adhesión emocional polos sentidos. Roma,ata bastante despois do século XVII principal centro artístico europeo, atopará no carácter triunfal e maxestoso do Barroco un elemento propicio para levar adiante a Contrarreforma católica, sobre todo por parte dos xesuítas.en Holanda,país no que se abre camiño o parlamentarismo e o anti-absolutismo, a arte estará ao servicio dunha rica e florecente burguesía que ocupa o poder político. Pódese observar esta vinculación na concepción da cidade, na que predomina o carácter práctico e antimonumental,sendo Ámsterdam un bo exemplo desta visión en canto cidade pensada de acordo coas necesidades reais da súa burguesía.este mesmo sentimento práctico pódese ver nos pintores que, como Vermeer, retratan a rica sociedade holandesa do século XVII,moi satisfeita de si mesma e solemnizada, malia a modestia dos temas tratados,a través da sutil utilización do artificio ordenando a obra en estudiados esquemas xeométricos que lle proporcionan ese aspecto repousado tan característico do seu facer. En definitiva,o Barroco expresa o estado da sociedade do seu tempo. Nel reflíctese o poder dos grandes monarcas, a fluínte riqueza dos estados nos que aparece o primeiro capitalismo ou capitalismo comercial, así como tamén a próspera situación do Catolicismo. Superando ao Renacemento, o Barroco salienta a alegría de vivir, o xogo e a diversión.os grandes monumentos da Igrexa católica,con toda a impoñente riqueza,atraen e sorprenden ao crente pola súa magnificencia e riqueza. En canto á súa orientación estética, aínda que os artistas do Barroco se proclamaban herdeiros do Renacemento e declaraban que aceptaban as súas normas, o certo é que as contradicían sistematicamente. O Renacemento foi equilibrio, medida,sobriedade, racionalismo, lóxica.o Barroco foi movemento, ansia de novidade, gusto polo infinito, polos contrastes e pola mestura audaz de tódalas artes,dando lugar así a unha arte dramática,exuberante e teatral.o feito é que as finalidades dos dous movementos eran diferentes e, polo mesmo, adoptaron medios opostos.o Renacemento dirixíase á razón e quería,sobre todo, convencer; o Barroco, pola contra, apelaba aos instintos, aos sentidos,á fantasía: tendía,polo tanto, a fascinar. Non por casualidade nacerá como instrumento artístico da Igrexa católica, que nese período pretendía recuperar os fieis perdidos, ou polo menos consolidar a fe dos crentes,impresionándoos cunha arte ao servicio da relixión. Fronte ao equilibrio e racionalismo do Renacemento, o Barroco vai dar paso a dúas correntes distintas.dunha banda,un maior interese pola realidade, un gusto polo cotián e inmediato, que vai xunguido, nos países católicos,a un desexo de aproximación do relixioso á sensibilidade dos fieis ou,nos países protestantes,a un interese polo realismo por parte da burguesía. Por outra banda, hai agora un interese polo monumental,o sorprendente, o rico e deslumbrante, todo o cal é a expresión do poder e mais da autoridade do monarca,da Igrexa e do Estado. Na segunda metade do século XIX, o crítico suízo Heinrich Wölfflin,o primeiro pensador que valorou positivamente o Barroco, estableceu as características esenciais do estilo, definindo como barrocas aquelas obras nas que aparecían determinados trazos: a busca de movemento, tanto real (unha parede ondulada, por exemplo), como suxerido (un personaxe retratado durante unha acción violenta ou nun esforzo); a tentativa de representar ou suxerir o infinito (un camiño que se perde no horizonte, un fresco simulando a bóveda celeste, un xogo de espellos que altere e amplíe as perspectivas); a importancia dada á luz e aos efectos luminosos, o gusto polo teatral, polo escenográfico, polo fastoso;a tendencia a non respectar os confíns das disciplinas, isto é, a mesturar arquitectura, escultura e pintura,con absoluto predominio da primeira. Características xerais do estilo A arquitectura A arquitectura barroca distínguese porque os edificios non aparecen como estábeis e inertes, senón cheos de movemento, adoptándose formulacións complexas,ricas e movidas. As plantas preferidas polo Renacemento eran o cadrado, o círculo, a cruz grega,e no Barroco, pola contra,danse ademais múltiples formulacións do espacio: elíptica, oval octogonal e mesmo esquemas moito máis complicados, derivados de complexos trazados xeométricos. Borromini proxectou dúas igrexas baseándose en dous triángulos

17 A r t e B a r r o c a 12 equiláteros contrapostos que forman unha estrela de seis puntas con círculos nos seus vértices igrexa de San Ivo, Roma e outra con paredes cóncavas e convexas alternadas,sen ningunha recta en ningún punto do exterior igrexa de San Carlos das Catro Fontes,Roma ;un arquitecto francés chegará a propor unha serie de plantas de igrexa obtidas das letras maiúsculas que forman o nome do rei Luís o Grande, como gostaba de ser chamado o Rei Sol,Luís XIV de Francia. En canto ás formas,esta busca de complexidade leva ao abandono das liñas rectas e das superficies planas,substituídas por liñas e superficies onduladas.despois das plantas complexas,as paredes onduladas (que son a lóxica consecuencia de tales plantas) forman a outra característica salientada dos edificios barrocos, introducindo unha das constantes do estilo, a idea de movemento, na arquitectura,a máis estática das artes.o xogo de curvas e contracurvas nos edificios proponlle ao espectador un percorrido visual que, ao carecer de elementos diferenciados, lévao sen interrupción ao longo dun contínum sen fin,a través dun movemento de todo o espacio que tende a se abrir ao infinito. Unha vez descuberto, o motivo ondulante non se detén nas paredes,converténdose en obxectivo central a idea de mover todos os elementos segundo curvas máis ou menos regulares.ondúlanse os interiores,as fachadas, as columnas (triunfa a columna salomónica ou torsa,así chamada porque se supoñía que fora a utilizada no templo de Salomón). O arquitecto italiano Guarini chegou a teorizar e propor nalgúns dos seus edificios a "orde ondulada" por enteiro, isto é,un conxunto de basas, columnas e frisos con ondulación continua. O gusto pola curva faise aínda cando non se chega a tales extremos.así, teñen un grande éxito as volutas ou aletas, elementos en forma de cinta curva e envolvida nas extremidades que serven para xunguir harmoniosamente dous puntos situados a diversa altura.as volutas colócanse sobre todo nas fachadas das igrexas e o seu uso é tan frecuente que resulta un medio moi simple para recoñecer unha fachada barroca. Pero a función das volutas non é só decorativa,senón tamén construtiva: serven para contrarrestar os empurres das bóvedas, substituíndose así os contrafortes empregados no gótico por unhas formas curvas (as volutas) compatíbeis con outros elementos e formas do edificio. No exterior, acentúase o corpo central da fachada, que frecuentemente sobresae do resto, reagrupándose nela os elementos saíntes con relación ao muro: columnas, pilares, frontóns, fornelos, balaústres e remates están agrupados no centro en maior número ca nos lados do edificio, co cal a parte central adquire un grande impulso vertical, e un intenso movemento ao que contribúe o gran frontón co que remata esta parte central. Na busca do edificio complexo e movido, o Barroco sérvese da luz para acadar a sorpresa. Isto conséguese concentrando a luz sobre algunhas zonas, mentres que outros se deixan en maior ou menor escuridade. Isto lograrase contrapondo pronunciados saíntes e estruturas voadas con bruscos crebamentos das formas. Nun primeiro momento, no Barroco pervive o clásico. Columnas, pilares, frontóns, fornelos e balaústres seguen o modelo clásico, aínda que a súa disposición é a miúdo moi diferente. O máis eximio representante desta corrente clasicista é Bernini.Nun segundo momento, a partir de Borromini e Guarini, rómpese coa concepción clásica,complicándose os elementos tradicionais. As cornixas teñen ángulos máis fortes e entradas máis pronunciadas;abundan os fornelos escavados nas paredes; xeneralízase a decoración botánica en exteriores e interiores; úsanse as placas recortadas e pegadas á parede formando como unha decoración colgante; xeneralízase a columna salomónica co seu gran dinamismo ascensional;ábrense paso complicadas cúpulas e plantas, triunfa definitivamente a orde xigante, dado o interese dos arquitectos por sorprender. En España, Portugal e Iberoamérica imponse o estípite, no que se unen o cubo e a pirámide invertida, e que simbolizan a perfección e a inestabilidade características do Barroco. Os arcos xa non se limitan, como no Renacemento, aos de medio punto, xa que se abren a novas formas,converténdose en elípticos,ovais, de dobre curva (describen unha curva non só vistos de fronte, senón tamén contemplados desde a parte superior), mixtilíneos (con partes rectas inseridas entre partes curvas). Os frontóns,triangulares ou de medio punto no Renacemento, atópanse agora crebados, cortados, desprazados cara arriba, mixtilíneos... As fiestras tamén se afastan a miúdo das formas clásicas Ás rectangulares, cadradas e circulares, propias do Renacemento, engádense agora as ovais, cadradas coa parte superior curva, rectangulares cunha sobrefiestra ovalada, etc... A arquitectura barroca presenta como características máis comúns todas as anteriormente descritas. Pero cada país elabora modelos diferenciados. Características xerais da escultura barroca Unha característica básica da escultura barroca é o naturalismo co que trata os temas representados.o artista non interpreta a natureza,senón que intenta copiala e transmitir ao espectador unha imaxe clara,sinxela e comprensible. O naturalismo implica o desenvolvemento do retrato, interpretando os aspectos moral e físico dos personaxes; lógranse sorprendentes calidades nas teas e na pel das persoas,que nos producen a máis viva sensación de realidade. Pero o Barroco tamén se serve do retrato para mitificar os per-

18 12 Éxtase de Santa Tareixa. Bernini. Constitúe o prototipo de estatuaria b a r ro c a. O espectador percibe unha sensación inquietante debido á contradición entre a inmaterialidade da nube e o peso dinámico das dúas figuras. Expresa un fuxitivo e doloroso encontro entre a materia viva e o espírito de Deus. A r t e B a r r o c a sonaxes retratados. Reis e papas son tratados coma heroes en aparatosos grupos escultóricos en prazas e igrexas,cun sentido laudatorio moi demostrativo de ata que punto o Barroco foi unha arte ao servicio do rei e da Igrexa. Outra importante característica do Barroco é o movemento:as figuras nunca se representan quedas ou en repouso, senón sempre en movemento: De aquí derívase o triunfo pleno da liña aberta (pernas e brazos lánzanse ao espacio),así como o uso de proporcións moi esveltas dos corpos humanos. A predilección polo movemento explica tamén o grande éxito no século XVII da chamada figura "serpentinata".trátase dun modo de representar a figura humana formulada xa no estilo anterior, o Manierismo:o corpo humano cáptase mentres realiza un movemento en espiral,"en serpentina",consecuencia dunha veloz rotación. A sensación de movemento vese acentuada polo xeito de tratar os vestidos dos personaxes,que se axitan e engurran polo movemento dos corpos. Son vestimentas anchas, movidas, inchadas e desordenadas polo vento, de xeito que parecen crebarse ou flotar. O Barroco gusta tamén dos violentos xogos de luz e de sombra, na busca constante do efecto pictórico. Para crear ocasións para tales xogos de luz e de sombra escóllense a miúdo xestos enfáticos e vestiduras anormalmente abundantes.a policromía aplicada á escultura ou o emprego de mármores de diferentes cores permiten tamén lograr os efectos lumínicos desexados. A imaxe relixiosa barroca sérvese das características técnicas anteriormente descritas para inducir a unha contemplación emotiva e devota das verdades da relixión e dos dogmas cristiáns.inténtase crear unha atmosfera dramática que conduza ao espectador cara á emoción relixiosa estimulando a súa piedade dun xeito sensíbel e non razoado. Debido ao movemento cara a fóra que inspira á escultura,esta non acostuma concibirse illada e delimitada en si. Polo xeral necesita un marco no que se continúa ese movemento: grandes fontes poboadas de deuses barbudos, sátiros, ninfas, golfiños e monstros varios que ornamentan as prazas das cidades, as escalinatas e galerías dos pazos e os interiores das igrexas,preferentemente nos retablos. A escultura subordínase, polo tanto, á arquitectura, buscando o efecto pintoresco do conxunto. Os materiais empregados varían en función da zona, pero sempre son traballados cun perfecto dominio da técnica.en Italia prevalece o emprego do mármore, combinado co alabastro e co bronce. A pedra utilízase en todas as zonas,tanto nos exteriores coma nos espacios interiores. En España úsase moito a madeira policromada, sendo habituais as imaxes de vestir que incorporan teas e xoias.marfil, ouro e prata son tamén materiais propios da escultura. Os temas tratados refírense na súa maior parte aos relixiosos.época de numerosas canonizacións, o repertorio agrándase considerabelmente, gozando dunha gran predilección os temas de milagres. Represéntase tamén o cruel e o espantoso: martirios de santos, castigos de herexes, sepulcros co arrepiante cadáver putrefacto. Non se esquecen os a rtistas de re p resentar os episodios do Novo Testamento, a Trindade, o Calvario e a Inmaculada. A xeografía da temática relixiosa é ampla,xa que está representada en todos os países católicos. A temática mitolóxica está moi definida sobre todo en Francia,no conxunto de Versalles.Nos seus xardíns e palacios intégrase a obra escultórica no conxunto urbanístico a través dunha arte académica na que a mitoloxía é o tema predilecto. Nin Italia nin España cultivan esta temática, por razóns ideolóxicas. A escultura de temática civil ten na Roma dos Papas e na Francia de Luís XIV os seus mellores exemplos, sobre todo nas tumbas dos Papas e nas estatuas ecuestres dos reis, nas que os personaxes son exaltados e mitificados por unha arte claramente ao servicio da Igrexa e da Coroa. Nos países protestantes, a falta de imaxes nos altares reduce a escultura aos temas funerarios,aos

19 A r t e B a r r o c a 12 retratos e ás edificacións dos Concellos e corporacións cidadás. Características xerais da pintura barroca Ao igual que a escultura, a pintura do Barroco vén caracterizada polo naturalismo. Píntase o que se ve, desde o fermoso e agradábel ata o feo e molesto. O pintor busca os seus temas na natureza, reflectida cun gran realismo. Ao tempo que se abren as portas a un naturalismo nunca visto ata daquela,no Barroco tamén se cultiva o marabilloso nos temas relixiosos e mitolóxicos, tratados cun gran sentido escenográfico. Introdúcense elementos sobrenaturais e efectos teatrais na escena: resplandores salferidos de nubes e fumes de incenso, con fermosos anxos cantores. Créanse agora, as xigantescas decoracións das bóvedas,que levan a vista mais aló da arquitectura, ata o ceo. Consecuencia do naturalismo é o movemento, outra das características da pintura barroca. O dinamismo das figuras conséguese con diversos recursos técnicos,tales como as composicións en diagonal,as figuras inestábeis,os escorzos e as ondulacións.non só as figuras se moven,tamén as paisaxes aparecen cheas de vida, con polas retortas e acaneadas polo vento ou con chans con violentas costas e abondosos furados. A composición asimétrica e atectónica é dominante. A tendencia instintiva de colocar a figura principal no medio e pintar dúas metades de tea semellantes (simetría),desaparece, do mesmo xeito que se abandona a malla de horizontais e verticais da arte clásica (composición técnica). Prefírese todo canto mostre desequilibrio ou suxira que a escena continúa alén das lindes do marco.a composición atectónica (que non se subordina ás liñas do marco) conséguese con diagonais un cabalo que se encabrita, unha figura que se cae, ou con formas partidas que indiquen que non cabe todo no cadro. Outra das características formais da pintura é o predominio da cor sobre o debuxo. Nos grandes mestres as manchas son as definidoras das formas.fronte á nitidez dos perfís do período anterior, as formas barrocas son confusas e difuminadas, a base de manchas que nos proporcionan só unha vaga e imprecisa aparencia óptica. A rendición de Breda. Velázquez. Neste cadro,malia representárense figuras en movemento,a sensación é de sosego xa que os personaxes aparecen realizando os seus acenos habituais. O pintor capta a instantaneidade da escena,eternizándoa.

20 12 A r t e B a r r o c a Tamén se caracteriza a pintura pola profundidade continua.no Barroco acentúase a plasmación no cadro da percepción do que está diante ou detrás e a pintura parece posuír tres dimensións. A tea concíbese como un volume no que as formas se distancian de maneira continua,como na realidade, sen planos. Os procedementos para obter a terceira dimensión, a sensación de volume, son diversos:poden ser liñas converxentes, series de escorzos,un primeiro termo desmesurado e situado moi perto do espectador en relación co fondo, xogos de luces. O sentido da profundidade ten a súa máxima expresión na perspectiva aérea, na que se combinan a luz e a cor para crear unha atmosfera que define, illa e separa cada unha das figuras,dotándoas dunha gran plasticidade. A hexemonía da luz tamén define a pintura barroca. O Barroco é a arte de plasmar pictoricamente a luz. En correlación,a sombra xoga un papel ata daquela inédito, especialmente nos primeiros ensaios do estilo, no tenebrismo. Nel a luz artificial ilumina de xeito non natural a parte da composición que é a esencial para o autor. No Barroco a luz configura os volumes, definíndoos ou ben fai que esvaezan as formas pola debilidade lumínica,en función da mensaxe que queira transmitirmos o artista. As cores da pintura barroca son de tonalidades diversas,segundo as zonas de produción e as tendencias artísticas.varían desde as cores cálidas ata as de gamma fría, segundo se queira transmitir unha ou outra mensaxe. Con relación aos temas da pintura,a temática relixiosa é a que máis abunda nos países católicos. Os temas coinciden cos xa citados no apartado da escultura, aínda que na pintura se dan case con exclusividade os chamados ciclos monásticos e os programas hospitalarios.entre os primeiros deben ser destacadas as pinturas do mosteiro de Guadalupe, de Zurbarán e, entre os segundos,a obra pictórica do Hospital da Caridade, de Sevilla,que reúne obras de Murillo e Valdés Leal. Non se poden esquecer as series de cadros do Antigo e Novo Testamentos,así como as escenas relixiosas populares do Neno Xesús,de San Xoán neno ou da Virxe nena. A temática de xénero ten moitas formulacións:o bodegón, as escenas populares ou burguesas e os floreiros. O gusto polas escenas realistas, de interiores e da vida cotiá adquire un importante desenvolvemento durante o século XVII, especialmente en Holanda, onde a competencia mercantil entre os artistas dá lugar a unha especialización temática que eleva a calidade técnica.nestes cadros reflíctense os ambientes tranquilos e cómodos da burguesía e o seu gusto pola vida ordenada, sinxela e segura,en contraste coas desordenadas escenas populares nas que se ridiculiza ao pobo. A paisaxe, convertida en xénero independente, adquire importancia extraordinaria,sobre todo na pintura holandesa.os artistas holandeses representan a paisaxe cha de horizonte baixo que ten en Hobbema o seu máis fiel representante;pero tamén os ríos,os bosques e a paisaxe máis accidentada son temas tratados con profusión.unha variante específica da pintura paisaxística está constituída polas mariñas, que representan a importancia que tiña o comercio en Holanda e en Inglaterra. Tamén se representan con frecuencia vistas urbanas, representativas, asemade, da fortaleza da burguesía norteña. O exemplo máis característico desta temática constitúeo a obra de Vermeer, coas súas pinturas da cidade holandesa de Delft. O retrato enaltece os seus protagonistas, reflectindo o poder do individuo ou do grupo social representado. O retrato individual tende a demostrar, cun sentido de autocomplacencia, a posición social adquirida polos burgueses co seu esforzo persoal.o retrato real e cortesán tende a mitificar os personaxes plasmando a imaxe do poder. Polo que respecta ao retrato de grupo, Holanda é o país no que máis se desenvolve. As corporacións mercantís, os consellos municipais e as confrarías quixeron ser inmortalizados polos máis famosos artistas. Frans Hals ou Rembrandt fixeron pasar á Historia aos burgueses dos Países Baixos, retratados tal e como eran,non mitificados como heroes, senón tratados como homes,pero como homes triunfantes. Os propios pintores tamén se retratan nos seus cadros,como Velázquez nas Meninas, revelando así o valor do artista e a súa autoafirmación e valía diante dos demais.o pintor móstrase como artista,nobre de espírito, gracias á consideración da pintura como unha arte liberal do mesmo rango cá poesía. A imaxe do poder e o gusto cortesán exprésanse mediante as alegorías, as escenas mitolóxicas e as escenas históricas. Represéntanse as batallas vitoriosas e os feitos heroicos para glorificar a monarquía.as escenas mitolóxicas de deuses da Antigüidade clásica expresan os valores heroicos do poder, identificando os monarcas cos personaxes da Mitoloxía.A través de alegorías simbolízanse as virtudes teologais (fe, esperanza e caridade) e as virtudes morais (prudencia,xustiza, fortaleza e temperanza), así como as virtudes terreais dos monarcas e das institucións. Arte barroca italiana A arte barroca, igual que acontecera coa renacentista, xurdiu en Italia.A forza motriz do novo movemento baseábase, igual que nos movementos anteriores, nun novo pensamento, que, neste caso, tendía a aproximarse non ao humanismo senón á Igrexa Católica. Nace, pois,o Barroco en Italia da necesidade de reintroducir os valores espirituais que reaccionasen contra as ideas da Reforma que se estaban a estender por Europa. Entre as ordes relixiosas, a Compañía de Xesús desempeñou un papel fundamental no restablecemento dun modo de vida cristián máis axeitado ao mundo moder-

21 A r t e B a r r o c a no que o anticuado modelo medieval.a Igrexa católica aproveitou a oportunidade con esta arte para volver a atraer aos fregueses introducindo novas formas artísticas consistentes na exaltación do sentimento e na espectacularidade. O máximo artista barroco, Bernini, foi un mestre das formas dramáticas e dos efectos de iluminación tan característicos da interpretación barroca dos ideais cristiáns da época. Nos últimos anos do século XVI varios arquitectos de Roma comezaron a distanciarse do manierismo académico predominante na cidade. Entre eles destacaba Carlo Maderna,quen asumiu en 1603 o encargo da dirección das obras de San Pedro do Vaticano. Coa chegada da Contrarreforma produciuse en Roma unha nova vaga de construción de igrexas.unha das primeiras en ser levantada foi a de Il Gesù, que serviría de pauta para moitos outros templos construídos despois. O barroco pleno en Roma coincide con Bernini e Borromini. Bernini asumiu con dedicación o desafío da Contrarreforma.A súa arte reflicte a expresión do movemento instantáneo. Encabezou unha escola de artistas e conseguiu que Roma continuase a ser o centro europeo da arte e o berce do barroco. Bernini foi orixinal no manexo das formas e da iluminación e foi un mestre na arte de retratar o espírito humano. Mais non se enfrontou ás bases do pensamento renacentista, senón que as adaptou dándolles unha interpretación barroca.borromini,en cambio, chegou máis lonxe. Deixou de lado o concepto da arquitectura clásica vinculado indisolubelmente ás proporcións da figura humana e preferiu a liberdade e a ousadía.a primeira igrexa construída por Borromini,San Carlo alle Quattro Fontane, causou sorpresa inmediatamente. A sensación de movemento acentúase polas superficies das paredes nas que se alternan formas cóncavas e convexas. En Venecia o arquitecto máis destacado é Baldassare Longhena ( ).A súa obra mestra é a igrexa de Santa María della Salute. Nela o autor mestura elementos propios da planta centralizada da antiga Roma con formas bizantinas de San Vitale. EnTurín destacan dous arquitectos.no século XVII Guarino Guarini, que presenta características moi semellantes ás de Borromini, e no XVII Filippo Juvara. Completamente barroca na súa concepción,a basílica de Superga representa o último gran logro do barroco italiano. No sur de Italia floreceu unha arquitectura barroca diferente da practicada en Roma e no norte. Aquí constátase a influencia española na arte a través do dominio político. As obras desta zona, e especialmente as de Sicilia,teñen moito en común coas de Andalucía e centro de España. En pintura entre os primeiros e máis influentes artistas que acometeron a reforma sistemática do manierismo están os Carracci. Annibale Carracci, o seu irmán Agostino e o seu curmán Ludovico foron os tres artistas boloñeses que tiveron maior repercusión en Roma, o centro artístico máis importante da época.annibale, famoso xa en Bolonia pola súa pintura ao fresco, chegou a Roma en 1595 para pintar a bóveda do salón-galería do palacio Farnesio ( ). Foi a súa obra máis importante, e constituíu un punto clave para a evolución posterior do clasicismo barroco, do que Annibale foi o principal precursor. O éxito deste estilo concitou a artistas como Guido Reni,Domenichino e Francesco Albani,discípulos dos Carracci en Bolonia.Outros clasicistas, como os pintores franceses Nicolas Poussin e Claudio de Lorena, chegaron do estranxeiro para traballar en Roma. Tamén Caravaggio se trasladou a Roma,onde encontrou en Annibale Carracci ao seu rival máis destacado. Obras como A vocación de san Mateo e o Martirio de san Mateo (c , igrexa de San Luís dos Franceses,Roma) foron ben acollidas,converténdose Caravaggio no mestre de toda unha escola de naturalistas barrocos. O naturalismo propagouse durante as dúas primeiras décadas do século XVII gracias a outros pinto- 12 Fachada de San Carlos das Catro Fontes. Borromini. Aquí elimínase toda a función estática das masas. Concéntrase todo o interese na ondulación e o desenvolvemento fuxidío das superficies que se empurran cara a fóra

22 12 A r t e B a r r o c a res italianos como Orazio Gentileschi,a súa filla Artemisia,Bartolomeo Manfredi e Battistello, e máis tarde gracias aos estranxeiros que foron a traballar a Italia, como o francés Valentin de Boulogne, o holandés Gerrit van Honthorst e o español José de Ribera, chamado o Españoleto. Aínda que con menor importancia en a Italia posterior a 1630,o naturalismo mantivo a súa enorme influencia nalgunhas zonas de Europa ao longo de todo o século XVII. Outro momento clave na historia da pintura barroca tivo lugar a finais da década de 1620.Algúns artistas intentaron introducir un efecto monumental nas súas obras a partir da representación de espacios ilimitados (ilusionismo).unha das primeiras obras mestras deste pleno barroco foi a Asunción da Virxe ( ) que Giovanni Lanfranco pintou na inmensa cúpula da igrexa de Sant'Andrea della Valle en Roma.Aínda que este fresco tivo o seu precedente nos teitos renacentistas que Correggio pintou en Parma, admirou os espectadores da época polos seus exuberantes trompe-l'oeil.as obras de Lanfranco en Roma ( ) e en Nápoles ( ) foron fundamentais para o desen volvemento deste tipo de pintura en Italia.A pintura ao fresco de bóvedas e teitos mediante a creación de ilusións perspectivas e grandes escenas unitarias vistas de abaixo a arriba foi unha técnica moi empregada polos pintores do pleno barroco. Pietro Berrettini,chamado Pietro da Cortona,manexouna de maneira extraordinaria en obras como os teitos do gran salón do palacio Barberini en Roma ( ).Outras mostras encóntranse na obra de Giovanni Battista Gaulli, chamado o Baccicio, como a Adoración do nome de Xesús ( ) que pintou para o teito da nave maior da igrexa do Gesú en Roma, e na de Andrea Pozzo, como a Entrada de san Ignacio no paraíso ( ), ubicada sobre a nave maior da igrexa de San Ignacio en Roma,nun alarde de perspectiva que finxe arquitecturas en prolongación das reais,simulando incluso unha gran cúpula que non existe. Este xénero de pintura,que esixe grandes coñecementos matemáticos, recibiu o nome de cua. Arte barroca española Praza Maior de Madrid.Gómez de Mora. Define un espacio cerrado destinado á celebración de festas e reunións de carácter popular: execucións públicas, procesións, vodas reais, autos sacramentais, lidia e o toureo a cabalo... Arquitectura. No século XVII a situación económica española é difícil debido ás guerras que se manteñen en Europa para defender o catolicismo e á crise interior provocada por conflitos como a insurrección de Cataluña e Portugal no ano Nestas circunstancias de pobreza económica, a arquitectura verase afectada ao diminuíren os investimentos económicos dedicados á construción e remodelación de edificios. Hai unha maior proliferación das ordes monásticas provocada por un gran número de persoas que recorren á vida clerical para afastarse da dureza da vida laica.a arquitectura relixiosa presenta un maior número de obras cá civil. Nos conventos salientan as igrexas. Os edificios sofren unha evolución que vai desde o clasicismo herreriano a unha maior liberdade decorativa na segunda metade do século. Gran parte da actividade construtiva céntrase en enriquecer con torres,sancristías,camaríns ou fachadas, os edificios xa existentes. O seu éxito debeuse a que resultaba máis asequíbel para unha economía en crise.

23 A r t e B a r r o c a Os materiais empregados son pobres, cachotería e ladrillo fundamentalmente.as fachadas son a parte máis importante dos edificios e están pensadas, en función da redonda urbana, como un elemento para atraer ao fiel. As plantas non son novidosas.predomina a de cruz latina de nave única con capelas laterais entre contrafortes e con cúpula no cruceiro. A arquitectura civil é escasa.aparece en Madrid e a súa influencia espállase ao resto da península.realizáronse edificios públicos e residencias palacianas,de planta rectangular ou cadrada en torno a un patio interior, de estrutura sinxela con torres nos ángulos rematadas con chapiteis de lousa. No século XVIII, coa chegada dos Borbóns,iníciase unha etapa de neutralidade e paz que propicia a recuperación económica.nestas circunstancias aparecen xa solucións plenamente barrocas ata o ano 1760 no que comezan a se impoñer as novas ideas do estilo neoclásico. Hai dúas claras tendencias arquitectónicas:a que se podería denominar "corrente nacional",consistente nunha maior preocupación pola decoración que pode chegar a ser excesiva que a partir do ano 1720 amosa motivos decorativos de tipo rococó. Outra tendencia, apoiada polos Borbóns,é a que se desenvolve nos medios cortesáns,máis emparentada coa arte francesa e italiana,transmitida por arquitectos destes países que veñen traballar na Corte española.de maior sinxeleza decorativa,utiliza plantas máis complicadas influídas pola arte de Borromini. Aínda que aparece entre a época medieval e a moderna,será durante o barroco cando adquira a arte efémera o seu maior esplendor. Chámase así aos revestimentos e arquitecturas elaboradas en gran parte con madeiras e con revestimentos pictóricos e escultóricos. Calquera acontecemento memorábel da monarquía ou da Igrexa precisou do marco axeitado, elaborado para a ocasión: visitas, subidas ao trono, vodas, nacementos, obras teatrais, etc. O seu propio carácter convertíaas en solucións avanzadas, en contrapunto coa arquitectura permanente. Foron reflexo de posibilidades ideativas dos artistas, facilitadas pola liberdade dos proxectos, a dutilidade dos materiais e a propia caducidade. Non nos quedou nada de tales escaparates provisionais,sen embargo se poden coñecer gracias ás detalladas crónicas,descricións,estampas e pinturas. Escultura Características xerais A escultura española do século XVII é unha das manifestacións máis orixinais da arte peninsular porque a súa concepción xurdiu dos sentimentos relixiosos do pobo, que mesmo chegou a custear en ocasións algunhas obras mediante subscrición popular. Isto estaba en consonancia coa doutrina contrarreformista que esixía unha linguaxe realista e próxima ao pobo para incrementar o fervor e a devoción. O costume, xurdido nesta época,de sacar en procesión os santos determina a creación dun tipo de imaxe procesional soa ou formando grupo, denominada paso. A produción de estatuas independentes do marco arquitectónico, a imaxinería, é a forma máis habitual de produción escultórica barroca,aínda que, por suposto, séguense a realizar importantes traballos para retablos e relevos para cadeirados. O tema relixioso é preferente, e nace nas primeiras décadas do século XVII dun grande interese por captar o natural para despois ir intensificando a expresividade. O realismo maniféstase nos tipos cotiáns que recolle, nos acenos e actitudes e en pequenos detalles moi efectistas como, por exemplo, a colocación de ollos e bágoas de cristal ou o pelo natural.o interese do artista céntrase nos rostros e as mans,de tal forma que os sentimentos se capten a simple vista e que contribúan á participación do crente nas manifestacións relixiosas. O material máis utilizado é a madeira policromada. O uso deste material pintado permite conseguir efectos semellantes á pintura sobre lenzo e contribúe ao realismo e ao sentido dramático. O movemento é outra das características da escultura barroca,que contribúe á representación de sentimentos e estados anímicos. As composicións 12 C risto xacente. G re go ri o Fe r n á n d e z. O artista intenta plasmar o dramatismo a través do ro s t ro, as chagas do c o s t a d o, as fe ridas sanguentas e máis o cabelo suoro s o.

24 12 A r t e B a r r o c a buscan a diagonal,son habituais os escorzos e o voo das vestimentas con abundantes pregados. Pero este non é un movemento esaxerado como o que caracteriza á escultura italiana. No século XVII distínguense dúas escolas escultóricas: a castelá, con sede en Valladolid; e en Andalucía as dúas principais, Sevilla e máis Granada. Pintura No paso do século XVI ao XVII a pintura abandona o Manierismo e introduce o Tenebrismo de Caravaggio, tendencia que nun principio seguen a maioría dos pintores e que máis tarde abandonan. Os trazos fundamentais da pintura barroca española son: Unha composición libre, aberta,procurando a comunicación co espectador e buscando as diagonais que provocan movemento. Agás Ribera e Velázquez, os pintores españois non teñen unha gran preocupación pola composición. Predomina o tema relixioso de moi variada iconografía, virxes, martirios, milagres de santos tratados de forma intimista e ascética como no caso de Zurbarán, propagandística coma no caso de Murillo, ou cun gran dramatismo como o caso de Ribera. O Naturalismo e as composicións sinxelas levan ao gusto polo bodegón. Os retratos, os temas mitolóxicos e a paisaxe foron escasamente tratados agás no caso de Velázquez.A Corte e a Igrexa, grandes clientes dos nosos pintores barrocos, condicionaron a temática dos cadros. A técnica ao fresco vai desaparecendo aos poucos e substitúese pola técnica ao óleo. O estudio da luz leva nun primeiro momento á utilización do tenebrismo. Este é de carácter artificial, intensifica e forma bruscos contrastes de luz e sombras. Os pintores van comprendendo aos poucos que a luz non só ilumina os obxectos senón que nos permite ver a existencia do aire que envolve as formas,que, á súa vez,perden precisión e brillantez. A iluminación vólvese máis real e estúdiase a perspectiva aérea. A visión en profundidade non a dá só a perspectiva lineal senón tamén a presencia do aire que volve as cores gris-azuladas na lonxanía. Hai unha gran variedade de cor e unha evolución no modo de aplicación. ao principio as cores utilízanse de forma uniforme e aos poucos a pincelada vólvese máis solta,en forma de mancha. Houbo distintas escolas rexionais que coincidían con núcleos de poboamento de condición cultural elevada naquel momento: Sevilla, Valencia, Granada ou Zaragoza. Pero foi Madrid a cidade que representou o centro máis importante e a que reuniu influencias estranxeiras e contribucións nacionais. Inmaculada Concepción.Mateo de Prado.A talla,dominada polo dinamismo ascensional,reúne as características máis significativas do seu autor. O barroco galego A arquitectura galega desta época caracterízase pola súa extraordinaria calidade, debida sobre todo á arte da cantería.a pedra dá aos edificios un aspecto de solidez e monumentalidade, e condiciona a súa decoración. As fachadas valóranse como elemento estético que axuda a crear un fermoso contorno, converténdose ás veces nun simple pano que oculta o que está detrás.tamén se valoran outros elementos urbanísticos como as fontes prazas e rúas. As columnas clásicas e as pilastras, case sempre de orde xigante, colócanse sobre altos pedestais, perdendo con certa frecuencia a súa sinxeleza. Ocórrelles o mesmo á columna salomónica e ao estípite. Os vans complican as súas molduras, aparecendo orelleiras,e os tímpanos desfigúranse e creban. As cornixas,que aparecen tanto no exterior coma no interior dos edificios,fanse cada vez máis saíntes e recortadas,provocando contrastes de luces e sombras. As torres-campanarios,procedentes do herreriano, presentan nun primeiro momento dous corpos cúbicos e unha cúpula.máis tarde diversificarán a súa forma e espallaranse pola nosa xeografía. Esta arquitectura xorde lentamente na primeira metade do século XVII.

25 A r t e B a r r o c a 12 Perto xa da metade deste século os mosteiros comezan obras de reforma. Tamén a mediados do século XVII se intensifica a polémica sobre a chegada ou non do corpo de Santiago á Península,o que cuestiona a figura do Apóstolo como patrón de España.Todo isto fai que o cabido compostelán intente salientar o sentido espiritual da cidade de Santiago. O resultado é unha nova imaxe da Catedral e de toda a vila.compostela converterase no foco que difunda a nova estética barroca por todo o país galego. A protagonista principal deste programa renovador vai ser a propia catedral,que verá envolta a súa estrutura románica no novo estilo. O XVIII é século de grandes artistas e obras. O Barroco irá substituíndo a ornamentación anterior, por outra máis xeométrica.dará máis importancia aos efectos da luz sobre a masa,o que provocará un maior sentido de profundidade e movemento. Santiago segue a ser o centro artístico, por diante das capitais episcopais e dos mosteiros. Nela aparecerán novos edificios, que tratarán de facer a cidade máis fermosa. Escultura no século XVII Á grande cantidade e calidade de obras de arquitectura realizadas nesta época en Galicia correspóndelle, como é lóxico, unha boa produción de obras escultóricas, que servirán para decorar e completar os edificios civís e, sobre todo, os relixiosos. A iconografía é, polo tanto, fundamentalmente relixiosa. Céntrase en Cristos,Virxes, santos e apóstolos,e especialmente na figura de Santiago. No exterior, a mestría dos canteiros contribúe a dar realce os muros, mentres que nos interiores o material máis utilizado é a madeira. Vernízase no cadeirado dos coros,onde senta a comunidade relixiosa, cóbrese de ouro nos retablos ou policrómase nas estatuas e pasos procesionais para obter un maior realismo. As características que definen o estilo son: 1) As composicións abertas, en forma de aspa ou marcando liñas diagonais. 2) O movemento das figuras,captadas nun momento fugaz. Por iso son frecuentes as posicións inestábeis,nas que o peso recae sobre unha perna ou,nas figuras ecuestres,o cabalo sobre as patas traseiras. 3) As vestimentas voluminosas, de pregos profundos e ás veces acartonados, que semellan ter movemento e vida propia. 4) A expresividade dos rostros,nos que o escultor concentra os sentimentos ata o punto de utilizar elementos postizos que acentúen o realismo:pelo natural,ollos e bágoas de vidro. O retablo Capítulo á parte merece o estudio dos retablos, verdadeiras xoias das que os arquitectos trazan os planos, os ensambladores lévanas a cabo, os escultores énchenas de figuras e rele vos,e os pintores decoran a obra. O retablo xurdiu para colocar as imaxes tralo altar na Idade Media,continuou no Renacemento, pero foi durante o Barroco cando acadou o seu máximo esplendor. Podían ser de pedra, de mármore ou de materiais semipreciosos,pero o habitual era facelos de madeira porque este material é máis fácil de traballar; logo pintábase ou recubríase de ouro. O éxito foi tal que non houbo igrexa nin capela que non contase con un. O Concilio de Trento ( ) atribuíu ao retablo un fin didáctico que complementaría visualmente as ensinanzas da catequese ou o sermón.ademais Trento recomendaba o culto á Eucaristía e ás reliquias dos santos,culto ao cal se opoñían os protestantes. Nesta época a abundancia de imaxes, a exuberancia decorativa e a disposición en distintos planos provocaba unha mobilidade e un ilusionismo espacial moi do gusto da época. A escultura barroca asimila os recursos propios das técnicas teatrais a fin de intensificar o efectismo e o sentido dramático. As imaxes ilumínanse por detrás con luces ocultas como se fosen "focos" e ás veces aprovéitase a luz dun van como sucede nos transparentes. Pintura Século XVII A pintura barroca en Galicia non chega a acadar o esplendor que conseguiron na mesma época a arquitectura e a escultura. Foron varias as causas que contribuíron a isto. Entre elas hai que constatar que a proliferación de pestes obrigou a encalar os interiores das igrexas tapando as pinturas existentes e impedindo a ornamentación das paredes con outras novas.a imposibilidade de crear murais nos templos,por un lado orixinou a aparición dos retablos e, por outro, ocasionou a práctica desaparición do oficio de pintor como actividade independente, quedando supeditado á realización de actividades secundarias relacionadas coa decoración dos retablos á dos imaxineiros e entalladores.desaparece, pois, a profesión de pintor de murais coa técnica do fresco rompéndose unha tradición de varios séculos. Por outra banda,unha vez que xa desaparecen as pestes,cando se quere regresar á práctica da pintura os poucos artistas que o fan miran aínda os modelos manieristas xa anquilosados polo paso do tempo.

26 12 A r t e B a r r o c a No segundo tercio do século XVII comeza a introducirse na pintura galega un naturalismo tenebrista que a relaciona por primeira coa estética do Barroco.A esta época corresponde a Representación da Inmaculada da catedral de Mondoñedo pintada cara o ano No último tercio do século XVII, tamén dentro da zona mindoniense, Francisco de Andrade pinta as portas do relicario de Vilanova de Lourenzá enmarcando as imaxes dentro de fórmulas arquitectónicas barrocas propias do estilo que nese momento se estaba a realizar en Compostela. No mesmo mosteiro de V i l a n ova de Lourenzá,nas pechinas da igrexa figuran as pinturas dos catro evanxelistas e outras relacionadas coa vida de San Rosendo, o Conde Santo e Osorio Gutiérrez. Vello bebendo.antonio Puga.Caixa Vigo.No segundo tercio do século XVII comeza a introducirse na pintura galega un naturalismo tenebrista que a relaciona por primeira vez coa estética do Barroco Agora a pintura vólvese máis luminosa,emprégase unha técnica máis solta e aténdese ao uso de impoñentes escenog rafías arquitectónicas que monumentalizan o tema,algo que, por outra parte, persegue o pintor ao facer un tipo de obra que busca prestixiar a aquel mosteiro ao que serve. Por razóns de orde diversa, especialmente por falta de traballo apetecíbel aquí para os pintores, compréndese que algúns artistas galegos se formasen e realizasen a súa obra fóra da súa terra; é o caso do ben estudiado Antonio Puga, pintor ourensán da primeira metade do século XVII, do círculo de Velázquez... Tamén con Velázquez cabe relacionar a Tomas de Aguiar, mentres que outros deben entenderse ao lado doutros significativos pintores da época:antonio Arias, como discípulo de Pedro de las Cuevas, e Francisco de Figueroa,no círculo de Rodríguez de Miranda.(Gran Enciclopedia Gallega,voz pintura,tomo XXV). Século XVIII A comezos do século XVIII a pintura barroca galega coñece o momento máis importante gracias á obra de Xoán Antonio García de Bouzas. Formado en Madrid, García de Bouzas introduciu en Galicia as técnicas aprendidas co pintor napolitano Lucas Jordán. En Compostela traballou para o cabido catedralicio, en Ourense para os frades franciscanos e en Lugo para os dominicos.en Santiago creou escola e arredor seu vencelláronse pintores como o seu fillo Miguel Antonio, Domingo Antonio Uzal e Francisco Couselo do Villar. Na segunda metade do século XVIII na pintura galega introducíronse motivos vencellados á estética rococó tal e como se pode comprobar nos murais de Santa María de Oseira,de Simón Maceiras. O barroco portugués. Parece ser que a palabra barroco, que se emprega universalmente para denominar este estilo artístico, procede do portugués.o termo en cuestión designaba as pérolas irregulares e imperfectas procedentes de Oriente e empregadas polos xoieiros e ourives na elaboración das súas obras. A arte barroca manifestouse tardiamente en Portugal, onde o gusto polo clasicismo demorou longo tempo. Despois do esplendor do estilo manuelino asístese, a partir da década ,a un cambio na arquitectura e na decoración.nestas datas aparece en Portugal a arte renacentista e, despois de 1550,unha arquitectura desprovista de efectos,sobria,inspirada nas construcións militares e no espírito da Contrarreforma.As primeiras manifestacións barrocas datan en Portugal de mediados do século XVII. Contemplados desde o exterior, as igrexas, palacios e mansións construídas entre l680 e 1800 parecen,na maioría dos casos,moi sinxelas.mais,cando se atravesan as portas de cada un destes edificios,os visitantes quedan abraiados pola riqueza da súa decoración. No exterior, a arquitectura sorprende polas grandes superficies pintadas entre vans rodeados de pedra creando unha orixinalidade incontestábel. Na sucesión do barroco portugués distinguimos as catro etapas seguintes:

27 A r t e B a r r o c a 12 Primeira etapa ou de penetración. O estilo chao. Coa chegada a Portugal do arquitecto Filippo Terzi as formas italianas súmanse ás hispánicas do herreriano constituíndo o punto de arranque da arquitectura barroca no denominado estilo chao. Mentres que o resto de Europa ía cara o modelo da igrexa do Gesú, con lixeiras desviacións da planta centralizada, en Portugal imponse o modelo da igrexa-caixón. Trátase de edificios dunha soa nave, a veces flanqueada por capelas laterais, rematada nun transepto non visíbel ao exterior, e cunha capela-mor inscrita nos límites do edificio. A luz penetra por enriba das capelas laterais,que, debido á súa pouca altura, permiten o seu paso a través de fiestras ou galerías. Exemplos desta tipoloxía arquitectónica son as igrexas xesuíticas de San Roque de Lisboa e a igrexa do Espírito Santo de Évora. Interior da igrexa de Madre de Deus. Lisboa.Coa madeira esculpida e dourada co ouro fino do Brasil talha dourada e os paneis de azulexos decora d o s, os art i s t a s portugueses crean unha espectacular expresión do barroco europeo. Segunda etapa. Inicios da restauración dos Braganza. Durante os primeiros anos da Restauración dos Braganza,isto é,nos trinta últimos anos do século XVII e primeiros do XVIII,o barroco portugués continúa unha liña propia que, en bastantes casos, mantén semellanzas coa arte que se practica na Península.Ensáianse tamén novas fórmulas que tenden na arquitectura á organización arredor da planta central.agora moitas das igrexas que se constrúen adáptanse ao modelo do Gesú.Tal é o caso das obras de Baltasar Álvares de Santo Antão de Lisboa e a igrexa do Colexio de Coimbra.Estas mesmas características poden observarse na igrexa do seminario xesuíta de Santarém,de João Nunes Tinoco. Pero o monumento máis significativo deste momento é, en Lisboa,a igrexa de Santa Engracia,de João Antunes. Terceira etapa. Prosperidade e expansión. Durante o reinado de João II ( ), o barroco portugués adquiriu unha brillante dimensión. O descubrimento e a posterior explotación de diamantes e ouro no Brasil,nas Minas Geraes, supuxo para a metrópole un longo período de prosperidade. O rei,a través dos innumerábeis recursos con que contaba,quixo afirmar a súa autoridade absolutista fronte á nobreza e ás outras monar-

28 12 I n t e rior da igrexa de Mafra. Ludovici.Todos os elementos arquitectónicos están realizados en mármore de diversas tonalidades conseguindo unha impresionante fastosidade. A r t e B a r r o c a quías europeas.converteuse nun mecenas ilustrado e nun refinado coleccionista de obras de arte que adquiría no estranxeiro, especialmente en Roma e París. Desde este momento artistas estranxeiros van desempeñar un papel preponderante na artes portuguesas:os pintores Jean Ranc, P i e rre-antoine Quillard, Giorgio Domenico Duprà;os escultores Claude de Laprade, os arquitectos Filippo Juvara, Antonio Canevari, Johann Fridrich Ludwig (Ludovici). Este último será o encargado de revolucionar a arquitectura portuguesa incorporándoa de cheo aos novos rumbos do barroco italoxermano do século XVIII. Ludovici chega a Portugal no ano 1701 e en Mafra emprende un camiño novo cincuenta anos antes de que España introducise as novas formas cos arquitectos italianos que os Borbóns traen a Madrid. O barroco de inspiración italiana invade, pois, Portugal a través de dous centros: Mafra e Porto, dando lugar ao desenvolvemento de dúas rexións diferenciadas:o barroco do mármore e da pedra calcárea pedralioz directamente ligado aos monumentos de Mafra, Lisboa e o sur, e o barroco do granito escuro que se irradia desde Porto a Braga e a toda a zona norte. A primeira destas zonas debe o seu desenvolvemento e o seu prestixio ao rei João V, que soubo aproveitar a chegada a Portugal do ouro e dos diamantes do Brasil para emprender a construción de grandiosos monumentos e o arranxo doutros xa existentes, que reflicten os gostos impostos polo monarca.na outra zona,en Braga e, especialmente no Porto, nesta época realízase un barroco diferente do lisboeta. Á prosperidade debida aos tesouros procedentes do Brasil veñen a sumarse os ingresos económicos obtidos gracias ao comercio de viños con Inglaterra.Esta riqueza provocou a realización de custosas obras arquitectónicas.entre outros artistas, no ano 1725 chega á cidade Nicolau Nasoni, que impón un ambiente peculiar no barroco do norte de Portugal ao que se souberon adaptar outros arquitectos que realizaron obras en Braga, Viana do Castelo, Guimaraes, Lamego, etc. Cuarta etapa. O barroco pombalino Antes de que triunfe definitivamente o clasicismo,portugal,como o resto de Europa,coñece unha etapa de transición denominada estilo pombalino, que se corresponde cos anos en que as ideas da Ilustración preparan o camiño da Revolución Francesa.O marqués de Pombal impuxo un estilo oficial que orientou a arquitectura durante a segunda metade do século XVIII.A súa concepción artística puido executala na reconstrución da cidade Baixa de Lisboa, totalmente destruída polo terremoto do ano Os urbanistas de Pombal trazaron unha cidade rigorosamente xeométrica e impuxeron nela unha arquitectura uniforme. O barroco francés. A arte na Francia século XVII está inspirada polas directrices que parten da monarquía. Desde o trono créanse academias para velar polo desenvolvemento artístico e literario. A Académie Française fúndase en 1635, as Académies de Sculpture et Peinture en 1648 e a Académie d' Architecture en Desde estas institucións realízase o seguimento das diversas obras de arte orientándoas cara aos gustos clásicos. A arte francesa nestes momentos afástase das liñas do barroco europeo. Rexéitanse a fantasía, a exaltación do sentimento e as liñas curvas.francia prefire as liñas rectas,horizontais e verticais,organizadas en conxuntos monumentais.o racionalismo francés enfróntase aos atrevementos de Bernini e Borromini. Non obstante, na primeira metade do século XVII,antes da chegada ao poder de Luís XIV, existen algunhas mostras do barroco de inspiración italiana.así, o xesuíta E. Martellange constrúe en París a igrexa de Saint Paul-Saint Louis,que se inspira no igrexa do Gesù. Quizais un dos arquitectos máis destacados de principios do século XVII sexa Salomon de Brosse Posibelmente o mellor exemplo do tipo de barroco europeo sexa a igrexa de Val-de-Grâce, deseñada por François Mansart e continuada logo por Lemercier e Le Muet. Esta igrexa, de plano central, cons tres ábsidas semicirculares e grandiosas cúpulas,baldaquino e columnas salomónicas,constitúe un conxunto arquitectónico plenamente barroco, moi afastado por tanto do que, nesta época,se realiza en Francia.

29 A r t e B a r r o c a O clasicismo francés triunfa definitivamente na segunda metade do século XVII, especialmente a partir de 1664 cando Colbert toma a dirección do goberno con Luís XIV. Durante este século a cidade de París adquiriu as liñas urbanísticas dominantes que hoxe se contemplan. Deséñanse prazas, portas de muralla, arcos de triunfo e importantes palacios.o edificio que compendia as características do clasicismo francés é o palacio de Versalles. En escultura F. Girardon e A.Coysevox foron os artistas de máis sona. Nos dous pódense apreciar as características do clasicismo francés. Non obstante, outros escultores acércanse máis ao barroco p l e n o, identificándose co espírito de Bernini.Este é o caso de Pierre Puget. En pintura, durante o século XVII, é preciso distinguir varias etapas. A comezos de século os pintores debátense entre a continuidade da estética manierista e o abandono destas formas.a restauración política e económica de Francia, constatábel a partir de 1625, atrae a moitos artistas,que previamentente traballaran en Italia, a París aos que se lles encarga a decoración de mansións, castelos e templos.non obstante, o tenebrismo de Carravaggio non se aclimata en Francia máis que en moi contadas excepcións.ao contrario, realízase unha pintura lírica, de cores claras. Desde 1634 vai xerándose unha nova corrente pictórica que triunfará a partir de 1648,cando se funda a Academia, que se instala poderosamente en París desde onde irradia por todo o Estado. Tende a unha pintura máis fría e razoada, conservando as cores claras, mais buscando tamén a liña precisa,a elegancia no debuxo e na forma,a sinxeleza na composición.o máis claro expoñente deste tipo de pintura é Poussin. Este artista,chamado por Richelieu a París, irradiará desde a capital francesa os seus ecos por toda Francia. A partir de principios da década dos sesenta,durante a superintendencia de Colbert,cobra protagonismo a pintura de Le Brun,artista que brilla case en solitario na plástica francesa,orixinándose a carón seu unha escola de discípulos,algúns dos cales se consolidan como personalidades na seguinte década. 12 Igrexa da Sorbona. Lemercier. A fachada está disposta en dúas o rdes superpostas uníndose mediante volutas a parte superior coa inferior. Barroco nos Países Baixos. A escola artística que florecera con esplendor nos Países Baixos durante o século XV rematou dividíndose en dúas escolas cada vez máis diverxentes:a flamenga e a holandesa.esta escisión foi orixinada polos conflitos político-relixiosos desde mediados do século XVI.No ano 1564 estala en todo o país a insurrección contra o dominio español da casa de Austria.No ano 1581 consumouse finalmente a división política cando se formou a República Bátava nas Sete Provincias setentrionais que se sumaran ao protestantismo. No ano 1609 España recoñeceu a independencia deste novo estado. Mentres tanto, as provincias meridionais,flandres, mantivéronse fieis baixo o catolicismo romano e politicamente sometidas a España ata o ano 1715 en que foron cedidas a Austria en virtude dos tratados derivados da Guerra da Sucesión. Esta escisión política e relixiosa tamén se manifestou nas artes. Arquitectura En Flandres, maioritariamente católico, desenvolveuse un estilo barroco baixo a dirección dos xesuítas, que impulsaron a construción de moitas igrexas.as obras arquitectónicas flamengas son principalmente relixiosas.as cidades prosperaron menos durante o século XVII que no XV e XVI e, por iso, construíronse poucos edificios civís.nas propias igrexas tardaron en desaparecer as formas estruturais góticas serodias.a obra máis significativa do barroco flamengo é sen dúbida a igrexa de San Miguel de Lovaina,deseñada en 1650 por Willem Hesius. O século XVIII caracterízase arquitectonicamente porque aumenta a construción de edificios civís.o exemplo máis destacado deste tipo de arquitectura é a Grande Place de Bruxelas, onde se ergueron as sedes gremiais cun tratamento

30 12 A r t e B a r r o c a plenamente barro c o. Cada unha das casas é distinta das contiguas, máis todas constitúen un conxunto homoxéneo. En cambio, o característico da arquitectura holandesa deste período é o rexeitamento das formas barrocas. O século XVII foi un período de especial actividade construtora nos Países Baixos. Como elemento construtivo emprégase fundamentalmente o ladrillo. Soe utilizarse a pedra nas ordes,as decoracións e os revestimentos.grandes zonas do centro de Ámsterdam foron edificadas no século XVII,sobre todo as ringleiras de casas adosadas ao longo dos canais H e re n g r a c h t, Keizersgracth e Prinsengracht.É o momento en que esta cidade se converte nunha das meirandes de Europa e pasa a controlar o mercado mundial de diamantes e de metais preciosos.un dos arquitectos máis significat i vos dos Países Baixos é Philip Vingboons ( ), autor de numerosas casas adosadas con portas organizadas por parellas.dentro da arquitectura paladiana hai que destacar o edificio do Concello de Ámsterdam,hoxe Palacio Real, obra de Jacob van Campen, un inmenso bloque rectangular, excepcionalmente todo el construído en pedra. O descendemento. Rubens. Está construído mediante unha diagonal ascendente, potenciada por un p o d e roso foco lumínico que se impón ás cores escuras e que har - moniza cos contrastes cromáticos. Escultura A escultura flamenga reúne as características barro c a s. Como curiosidade convén sinalar que o material predominante sexa a madeira sen policromar. O escultor de máis sona é François Duquesnoy, natural de Bruxelas,que traballou case toda a súa vida en Roma.No interior do país son, en cambio, máis recoñecidas dúas dinastías de escultores: os Quellin e os Verbruggen.Este último é o autor do púlpito da catedral de Santa Gúdula de Bruxelas,unha das obras máis significativas da fantasía barroca. En Holanda, mentres tanto, a escultura non existe practicamente nos templos, foi repudiada debido ao puritanismo do culto protestante, e redúcese a representacións funerarias. Pintura A separación política entre os Países Baixos meridionais,sometidos á dinastía dos Austrias,e os Estados holandeses protestantes, provoca que os intercambios artísticos sexan menos frecuentes e, debido ás diferencias relixiosas entre os dous territorios,prodúcese tamén un contraste moi considerábel entre a pintura flamenga e a pintura holandesa.a diferencia entre o estilo dos cadros flamengos e holandeses non se explica tan só polo contraste social e económico destas dúas rexións. A oposición é radical debido aos factores relixiosos que condicionan as artes. No norte a pintura mantense fóra do templo, no sur, en cambio, estivo vencellada á Contrarreforma. Rubens é o creador do Barroco flamengo. El sabe unir perfectamente dúas tendencias aparentemente contraditorias na pintura flamenga anterior: a tradición e as influencias italianizantes. En Amberes ponse xa en contacto con mestres italianizantes.desde 1600 a 1608 pasa oito anos en Italia estudiando os mestres do século XVI.De volta a Amberes asimilou todas as influencias e creou un estilo persoal que respondía perfectamente ao ideario da Contrarreforma.Alén diso, Rubens creou e dirixiu un obradoiro de pintura desde o que estimulou a toda unha escola de continuadores que traspasou mesmo as fronteiras dos Países Baixos e chegou ata as pinturas francesa e inglesa do sécu-

31 A r t e B a r r o c a lo XVIII, o Romantismo e o impresionismo de Renoir. A obra de Rubens veu rematar coa influencia da pintura italiana e fixo triunfar o colorido brillante. Case todos os pintores flamengos máis importantes da súa época seguiron os seus pasos.un dos máis destacados discípulos seus é Van Dyck. O seu estilo caracterízase por unha tenra melancolía e por unha elegancia graciosa.rempraza o colorido sonoro de Rubens por unha tonalidade máis prateada. Jordaens comeza a súa traxectoria influído por Caravaggio, pero moi pronto adopta a técnica de Rubens. Jordaens retrata a vida burguesa,os banquetes populares e a mitoloxía clásica interpretándoa moi peculiarmente. Busca a alegría,a sensualidade, a gula e a esmorga.unha vez morto Rubens, Jordaens pasa a ocupar o primeiro posto na predilección popular e, por iso, recibe a meirande parte dos encargos. A separación de Holanda dos Países Baixos meridionais foi acompañada dunha emancipación económica e relixiosa fronte ao absolutismo católico español. Desde 1585 son moitos os artistas que se instalan en Holanda. A comezos do século XVII moitos artistas holandeses,incluído Hendrick Goltzius,aínda pintaban ao estilo manierista.o barroco de Caravaggio chegou a Holanda cando determinados artistas,entre os que sobresaen Gerrit van Honthorst e Hendrik Terbrugghen, retornaron ao seu país natal procedentes de Italia.Cara 1620 o naturalismo estaba fortemente asentado na escola de Utrecht.Durante esa década e as seguintes,frans Hals pintou retratos extraordinarios pola súa hábil pincelada e polo intimismo dos temas.moitos dos cadros de Hals representan grupos da milicia local, un xénero que tamén practicou Rembrandt no seu famoso cadro A rolda de noite (1642,Rijksmuseum,Ámsterdam). Rembrandt constitúe a figura central da pintura holandesa nesta época.sen embargo, a súa obra non segue as cualidades básicas da pintura que se viña realizando no seu propio país.as superficies lisas e coidadas non existen nas súas obras.tampouco segue literalmente a realidade como acontecía cos pintores anteriores e contemporáneos e nel mesmo distínguense varias etapas con diferentes características. Cultiva o detallismo nun casos,noutros déixase levar pola imaxinación e o vigor barrocos. Logo, a súa evolución condúceo ao abandono do detalle e da anécdota en proveito das masas coloreadas e das formas.durante a súa estadía en Ánsterdam Rembrandt formou unha numerosa escola de seguidores. A creación dun ambiente psicolóxico convincente e os delicados reflexos lumínicos definen a pintura de Van Vermeer; gracias á minuciosa preparación e o sutil manexo dos pigmentos,moitas veces imitado, obtén unhas tonalidades inigualábeis. Paisaxes, bodegóns, cadros de animais e perspectivas arquitectónicas convertéronse a partir da súa obra en importantes xéneros da pintura holandesa. O barroco inglés. O barroco nunca chegou a ser un estilo en Inglaterra como o foi o gótico. Na Idade Media Inglaterra creou edificios que poden compararse coas obras de calquera outro país europeo, inclusive Francia. Nos séculos XVII e XVIII tamén se construíron moitos e bos edificios clásicos,mais poucos poden compararse cos do barroco italiano ou francés.agás as obras de certos arquitectos destacados como Wren,Vanbrugh e Adam,as producións inglesas tenderon a ser sólidas,ben deseñadas e ben construídas,pero faltas de orixinalidade e de vigor. A catedral de San Paulo de Londres, a única gran igrexa clásica inglesa, non pode compararse coas medievais de Cantérbury, de York ou de Salisbury. Os ingleses seguiron creando as súas mellores obras na arquitectura doméstica. Entre os anos 1650 e 1670 desenvolveuse un estilo máis puramente clásico a partir dos edificios de ladrillo con vestíbulos ao estilo flamengo dos trinta anos anteriores.aos edificios deste novo estilo soe chamárselles casas de estilo W ren incorrectamente porque este estilo desenvolveuse antes de que Wren exercese como arquitecto e porque deseñou poucas casas de tipo doméstico. Os arquitectos que construían este tipo de casas,que en realidade era unha versión do estilo paladiano holandés, foron John Webb, sir Roger Pratt e Hugh May. 12 Catedral de San Paulo. Londres. Wren.É unha das poucas igrexas de Inglaterra que ten características barrocas e estas pódense apreciar sobre todo no seu lado o e s t e, especialmente nas torre s occidentais e na xustaposición destas coa cúpula. O barroco centroeuropeo. A arte barroca nos países da Europa central e oriental enraizou profundamente a partir de 1700 nas rexións de influencia católica.así podemos encontrar obras plenamente barrocas no sur de Alemaña,Austria, Chequia, Suiza, sur de Polonia e Hungría. Nas rexións máis nórdicas xa é difícil encontrar manifestacións desta arte.

32 12 Interior da igrexa da abadía de O t t o b e u r e n. F i s c h e r. E x t remadamente ri c o, todo en brancos, grises azulados e dourados. As pinturas das bóvedas e os púlpitos tallados case chegan a imporse sobre a arquitectura. A r t e B a r r o c a O barroco destas zonas entronca directamente co italiano. Aquí lévanse ata as últimas consecuencias os proxectos comezados por Borromini, e logo, os de Guarini. O logro do barroco xermánico consistiu en levar o principio do movemento ata o último grao. O cume da expresión barroca non se obtén tanto na cantidade de elementos ornamentais, senón nas formas arquitectónicas flutuantes, onduladas, sempre curvadas sinuosamente. Os muros, as bóvedas, capiteis, pilares, fiestras e portas, todo contribúe a crear un movemento incansábel,axitado. A isto súmase a ornamentación rococó delicada, de tons pastel. Os interiores das igrexas ilustran o modo en que a pintura, a escultura e a arquitectura se fusionan nun só conxunto de ilusión e de grandeza, de modo que resulta difícil poder distinguir o pintado do verdadeiramente tridimensional. Os motivos tómanse da natureza, da vida animal e vexetal, mais o seu tratamento é naturalista. No século XVII as construción seguían a ser aínda renacentistas ou manieristas.desde o 1700 os arquitectos xermánicos comezan a crear os seus propios edificios barrocos.o patio da fonte da Residenz de Múnic é un bo exemplo das obras alemanas de principios de século. Logo veu a Guerra dos Trinta Anos ( ), que impediu a continuación de calquera proxecto de construción. Na segunda metade do século, baixo a dirección de arquitectos de orixe italiana como Barelli,Zuccali e Viscardi,emprendeuse de novo a construción de edificios importantes, esta vez con formas propias do barroco italiano. Entre 1685 e 1710 Zuccali e Viscardi dominaron a arquitectura do sur de Alemaña. Deseñaron en estilo barroco italiano, pero o seu estilo foise liberando paulatinamente e facéndose menos clásico e máis bávaro. Estes dous arquitectos contribuíron a establecer a pauta do barroco austríaco e bávaro de Fischer von Erlach e de Balthasar Neumann. En realidade, a verdadeira expansión do barroco italiano do XVII prodúcese durante o século XVIII no sur de Alemaña e Austria. Nun clima menos esixente e onde pesaba menos o clasicismo romano, do que sempre foron admiradores os mestres italianos,podían desenvolverse as audacias,caprichos e ensaios do barroco con moita maior liberdade. É indiscutíbel que o barroco xermánico máis importante correspóndese co desenvolvido nos territorios que ficaron fieis ao catolicismo e que, desexosos de afirmar a súa confesión, apelaron á imaxe da arte barroca como expresión da Igrexa triunfante. Barroco, Igrexa católica e sociedade confúndense e son fenómenos inseparábeis.a sociedade que alenta todo este movemento é unha sociedade aristocrática. A Compañía de Xesús, que é un dos principais axentes da difusión da Contrarreforma, vese constantemente favorecida polas grandes familias aristocráticas: monarcas católicos e nobreza terratenente. Os grandes artistas do barroco xermánico son Johann Michael Fischer, Dominikus Zimmermann, os irmáns Asam Egid Quirin e Cosmas Damian,os membros da familia Dientzenhofer, Balthasar Neumann e Fischer Von Erlach. O barroco en Rusia A finais do século XVII Rusia debatíase entre dúas tendencias antagónicas. Unha delas discorría pola persistencia do puritanismo relixioso e cultural,que se traducía en arquitectura na volta ás igrexas de cinco cúpulas e na renuncia á escultura.a outra tendencia procedía de Occidente. Desde Polonia e Bielorrusia circulaban as formas latinas do Barroco: a planta de cruz grega competía coa basilical,de tres naves e transepto;tamén se empregaba a combinación das torres nas fachadas e os elementos decorativos consistían en frontóns,columnas e esculturas. Desde comezos do século XVIII, durante o reinado de Pedro I, Rusia incorpórase ás liñas do barroco. O tsar no ano 1703 funda no esteiro do río Neva, como fiestra cara Europa, a cidade de San Petersburgo que desde agora se converte na capital do vasto imperio ruso. Para o deseño desta

33 A r t e B a r r o c a 12 cidade manda traer arquitectos procedentes de Italia e Francia. No ano 1716 contrata en París os servicios do arquitecto Le Blond,discípulo de Le Nôtre, que traza a planta definitiva da cidade organizada en tres grandes avenidas que converxen nun punto. Durante o reinado de Pedro O Grande a arquitectura realizada en San Petersburgo era austera. Domenico Trezzini constrúe a fortaleza de San Pedro e San Paulo e a catedral que se sitúa no centro deste complexo. Durante o reinado da tsarina Isabel ( ) foi cando o barroco viviu o seu período máis esplendoroso, gracias ás aportacións do arquitecto Rastrtelli. Palacio de Inverno. San Pe t e rs b u r go. R a s t re l l i. A monarquía rusa vai fortalecendo o seu poder absolutista e acumulando riquezas que inviste en boato e magnificencia. O esplendor expresa tamén a grandeza e o poder do Estado ruso. Arte barroca iberoamericana. A arquitectura Barroca en Iberoamérica acada un grao de barroquismo maior que na Península, chegando a falar algúns autores de ultra-barroco americano. Hai unha transposición das formas artísticas peninsulares, pero cunhas modificacións impostas polo medio, pola man de obra e pola adaptación ás novas esixencias estéticas. A existencia dunha poboación mixta, composta por europeos, mestizos, mulatos e indíxenas, inflúe na arte do momento. Nalgunhas zonas o Barroco vai ser algo máis ca mero transplante do estilo peninsular, dándose unha mestura de elementos europeos xunto con aportacións indíxenas,e creándose un estilo propio que chega a superar en brillantez á metrópole. O Barroco vai ter un gran arraigo en Iberoamérica por coincidir coa tendencia ornamental da arte indíxena e porque servía de excelente medio para transmitir as mensaxes relixiosas á poboación, converténdose na arte máis representativa do período colonial. Vanse construír edificios moi variados,como mosteiros, igrexas,pazos,etc, amosando unha gran vitalidade arquitectónica. No século XVII mantéñense os postulados da Contrarreforma no deseño dos edificios,mentres que no século XVIII teñen máis influxo na decoración os elementos indíxenas que se estenden profusamente polas portadas e interiores dos templos.tamén van ser importantes as aportacións mudéxares, non só na decoración senón tamén nas bóvedas e nos elementos arquitectónicos, buscando sobre todo unha elasticidade fronte aos frecuentes terremotos, como no caso das bóvedas de crucería ou no artesoado de madeira. Rasgos propios da arte mestiza.no Barroco aparecen uns rasgos diferenciadores aportados pola arte mestiza. O intento por realizar unha decoración de tipo europeo con técnicas distintas leva a unha mestizaxe artística que só se manifesta na decoración e non na estrutura do edificio. Sen embargo, aínda que a decoración está supeditada á estrutura arquitectónica,ás veces acaba dominando o conxunto chegando a converter os elementos construtivos en decorativos. Nas primeiras realizacións adóptanse directamente solucións hispánicas,pero máis tarde desenvólvese unha arte con rasgos propios máis acentuados, utilizándose elementos clásicos pero facendo unha interpretación espontánea dos modelos usados,como ocorre co estípite en México ou co frontón partido de lados curvos moi abertos usado nas portadas peruanas. Outros rasgos propios

34 12 A r t e B a r r o c a son a verticalidade das fachadas mexicanas subliñada polas torres,a solidez monumental das igrexas peruanas condicionadas polos terremotos, ou a tendencia dinámica do espacio nas igrexas brasileiras. Esta diferenciación do Barroco iberoamericano sería equiparábel ás escolas rexionais peninsulares, como a galega,chegándose a considerar que o Barroco hispánico acadaría a súa definición propia en Iberoamérica. Algunhas destas variacións rexionais vanse converter en auténticas escolas centradas nos principais focos culturais e económicos. Poden servir de exemplo tres zonas con personalidade propia: México.- Na arte barroca mexicana hai unha sobrevaloración dos elementos decorativos, como a policromía,o gusto polas formas poligonais e mixtilíneas,ou a transformación das portadas en grandes conxuntos decorativos, adquirindo tamén gran importancia as cúpulas e as torres como elementos decisivos na composición dos templos. A cor vai xogar un papel importante, buscando contrates cromáticos e aproveitando a textura e calidade dos materiais para lograr un efecto estético, usando a areísca amarela de Chiluca ou a pedra volcánica de "tezontle", de textura rugosa.noutros casos úsanse revestimentos de ladrillo e azulexos de cores variadas que cobren a fachada e as torres,chegando case a borrar a traza arquitectónica. O influxo nativo non se vai notar desde o punto de vista construtivo, e incluso é escaso nos motivos decorativos,pero si que se aprecia unha maneira de concebir e realizar o relevo diferente ao da Península amosando unha sensibilidade artística distinta.isto pódese apreciar na forma de cinguirse á composición arquitectónica das portadas,usando a técnica de bisel e cubríndoas,como se fose un tapiz, cun relevo plano. Perú.- No Barroco limeño do século XVIII as plantas ofrecen pouca mobilidade. Sen embargo, as portadas amosan características propias: ofrecen un esquema de retablo con tres carreiros e tres corpos;úsanse columnas salomónicas O éxito foi tal que non houbo igrexa nin capela que non contase con un.o Concilio de Trento ( ) atribuíu ao retablo un fin didáctico que complementaría visualmente as ensinanzas da catequese ou o sermón.ademais Trento recomendaba o culto á Eucaristía e ás reliquias dos santos, culto ao non aceptado polos protestantes.nesta época a abundancia de imaxes,a exuberancia decorativa e a disposición en distintos planos provocaba unha mobilidade e un ilusionismo espacial moi do gusto da época.o retablo asimila os recursos propios das técnicas teatrais a fin de intensificar o efectismo e o sentido dramático. As imaxes ilumínanse por detrás con luces ocultas como se fosen "focos" e ás veces aprovéitase a luz dun van como sucede nos transparentes. con tres carreiros e tres corpos;úsanse columnas salomónicas hai abundante decoración vexetal e antropomórfica pero sen presentar elementos tropicais nin precolombianos,como era normal na arquitectura "mestiza"; e ás veces aparecen motivos tomados da cultura clásica. Brasil.- No Barroco brasileiro do século XVIII coincide un importante desenvolvemento económico vencellado ás explotacións mineiras e a inexistencia dunha poboación indíxena organizada, o que provoca que a arquitectura brasileira manteña unha estreita relación coa metrópole. Por iso non atopamos aquí o fenómeno de mestizaxe cultural que aparece no século XVIII nos territorios hispanos. Tamén se aprecia un influxo centroeuropeo que se explica polas relacións que mantiña nesa época a corte portuguesa coa austríaca. Na zona de Ouro Preto o descubrimento do ouro atrae a poboadores de todo o territorio aparecendo varios núcleos urbanos en torno ás minas. O illamento desta zona respecto da costa ocasiona unha maior autonomía cultural que, xunto cos abundantes recursos económicos,vai producir manifestacións artísticas de gran orixinalidade, formándose a chamada "escola barroca mineira" onde aparece unha potente arquitectura que se caracteriza por unha retórica expresiva baseada nunha concepción dinámica do espacio, onde as decoracións das portadas se reducen a meros marcos ornamentais dos accesos,como ocorre na igrexa do Rosario de Ouro Preto ou noutras da rexión.